Monday, November 22, 2010

Sukte Ukpi hun sungah Sangkah vai

Sukte Ukpi hun sungah Sangkah vai
Posted by: "Anthony Lian" anthony_lian@yahoo.com anthony_lian
Mon May 11, 2009 6:50 am (PDT)



Dear Zomi Laizom te,

Meitei te simmawhna Zomi ten ih tuak laitak-in Sia Khensian in ih Taangthu luite tawh hong thapiakna "Alunglutte ading SIA" cih thu hongsun hangin kilunglutlo in i minam neu lungsim mah hong dawk zel a, Sukte beh tungah hazat na leh lungkim lohna te hong dawk khia leuleu zel hi.
Zonet tungah lai aki at-te pen Zonet pu Ginmang-in hih groups Delete ahih masiah na om suak, kum tampi kisim thei suak ahih man-in lai-at zong ki dop mahmah ding ki sam hi. Ukpi hun-in beh dangte Sangkah theiloh hun cih zangei ing ih cihpen mailamah zong khatpeuhin hih thusim kik-in hi bang za ngei ing hong hi den keei ding hi.
Ukpi hun-in beh dangte Sangkah theilo za ngei ing aciten ih zakna thu ahizong, no-ma beh laibu sungah aki ciapteh leh ahizongin akicingin nongzaksak ngam kei uh leh/ zawk kei ding uh leh tuni akipan na lungsim sungah koih nawn kei un. Tuhun ciang mimal ki mudahna, beh le phung leh pawlpi biakna ki gensiatna cihte pen At ding hun, Sim ding hun leh ki kup ding hun hi nawn lo hi.
Ukpi hun kipatna pan Ukpi hun abei hun ciang en kik leng tuasungah Mipil, laithei beh dangte na om veve uh ahihman in Sangki kah saklo cihpen Sukte min dai sak nuam bek cihna hi. Tonzang ah Pu Hau Cin Khup in pilna leh cidamna deihsak lua hi. 1915
pawl in sang hong a, Sia Po Ku a cih khat cial hi. Kuamah kah nuam lo
hi. A kahte kiguai zawsop hi. Mite in pilna deih theihna lungsim nei
nai lo. Sukte beh taangthu bu sungah tuabang Sang aki kahsak loh thu ciaptehna omlo hi, beh laibu sung khatpeuhpeuh ah aki ciap teh leh hong suak sak un.

Pa Cin Za Suan Suante Family hopihna,

Nagen bangin tangthu pen aki hoih kaih ahih khak ding hoihlo mah hi. Aki hoih kaih ahilo tangthu man laibu cihbang na neih a, Sangkah khakloh thu aki-at leh hong lui khia in. Luangel khua Pu Kai Suan kidong thei nacihpen ama Personal feeling zong hi thei a, ama theih hun sungah Sukte'n beh dangte sang kah saklo acih leh ama beh laibu sungah na guang leh hoih ding hi.

U Paul Thangpi hopihna

Nangtawh Gamkhat a om khawm, Company khat ah nasem khawm hi hang a, hibang thu nongsungpen lamdang kongsa hi. Sukte beh na dai sak nopna hang na hi a, atheinuam taktak hile cin honggen thei ding Tonzang Innpi sung a te na geiah aom gige hi. Sukte beh thu Zonet ah nongat anih vei na hita hi. U Heavy Thang tawh ka Innah annek kop khatin U Heavy in "Ih ki ho ciang teizangpau hong helh kha leng na heh diam?" hong cih bek pen tha khat thu-in dingto in Sikkeu kaa tawh na bawh pah sawm phawh lai-in hong um in." ei tung hong bawl ding na deih mah bang in Mi tung na bawl in" cih thu laisiangtho sang akah ngei khat na hihmanin athei mah ding in lamen ing.

Beh le phung leh Biak na Pawlpi thu te tawh i ki gengen sangin ih mabante ahoih thei pen ding in zom ciat ni. Meitei te'n banghangin Zogam ah hong tatsia? 2010 election ciang Zogam di'n mun ding? cih khawng ki kum toto leng hoih ding hi. Zomi teng Ukpi ki ukna pan asuakta sa Mipil vive ih hih man in!
Gen khialh, tel khialh aom leh hong ngaidam un.

God Bless Zomi
A.Lian
Frankfurt

Does the Church still Care about You?

Posted by: "Carey Suante" mailme_carey@yahoo.com mailme_carey
Mon May 11, 2009 5:09 am (PDT)



Does the Church still care about you? It's a strange question to ask, and a question many may not be ready to ask, too.

In other words, do you think the Church is doing enough for you and me, the members of the Church, the society to justify its prominent position today?

The Church has gained and held its prominent position thanks to the popularity of Christianity among the Zo people from 1900s to date. A society which was animistic a mere century ago has now become 100% Christian.

When the first missionaries landed in Zo inhabited areas like the present Chin State and Mizoram, their first project was reducing the local dialects into written words. To this end, Roman script has been used. Schools were then set up and books and newspapers began to be published to further the education of the Zo people to ready the populace to accept Christ and become Christians, as in Christ-like.

It is noteworthy that though the missionaries' main goal was to convert Zo people into Christians they did so by educating and spreading awarenes about health (hygiene),etc. Improving the social conditions of the society was first and foremost in their own interest.

Come to think of it, they first developed the society, the social life of the people only then did they preach the Gospel.

However, a century later, the Church seems to lack that societal responsibility. The Church totally isolates itself from the social and political life of its members. There seems to be a certain wariness and a 'holier than thou' attitude on the part of the Church.

While all these may not be the fault of the Church itself, the Church nevertheless should right this wrong. One reason I see why the Church cannot have this pervasive presence is due largely to the presence of NGOs, and the powerful philanthropic organisations in the society. These philanthropic organisations does all that needs be done in the society so the Church is left virtually without anything else to do.

With private schools gaining ground in the education system, there is hardly any chance to compete with them.

So, we now have the Church with nothing else to do but the weekly Sunday worship services and the lucrative missionary boards spreading the Message (and money, might I add!) to the ends of the world.

If this trend goes on for some more time, it won't be long before we have empty churches like in the West.

Reasons why the Church should have a more active role in the society:

The Church, at least in principle, is the only moderate institution in the Zo society today. All or most other social institutions are communal in nature and lack the foresight and the 'big heart' factor to work for the good of all.
The Church is immune to political favouritism, again at least in principle. Hopefully the Church is not influenced by the political bigwigs always looking to gain some kind of stronghold even within the Church.
The Church is the most well-funded Zo social institution: Unlike all other social institutions the Church, at least in principle, receives 10% (tithe) of the members' (gross/net?) income and therefore, no doubt, the most well-funded and richest institution. In spite of this, I don't see the Church spending much for the welfare of the members in terms of education, healthcare, etc. Maybe, I'm expecting too much here but then it is evident that the Church spends A LOT on missions outside Zo society. And yes most of these monies are spent on education and healthcare facilities of the locals! As if we ourselves don't need those!
In spite of all its failings, people still respect the Church: The Church should leverage this for its own sake and for the sake of the society. Its mightily evident there is no single social institution who command such respect as the Church. Therefore the Church is in a good position to change the society if needs be and/or maintain the status quo.

Because most other social institutions in our society are corrupt and people don't have faith in them anymore. Therefore their last resort is the Church!
Why the Church Fails to Cater to Its Members

The Church fails to appreciates its pervasive responsibility: As I said before, the Church seems to fails to see its responsibility beyond spiritual guidance of the society. It totally disconnects itself from worldly matters, I guess! Our churches seem to have this morbid fixation with life-after-death; and life-before- death is irrelevant! They would be well-advised to study and learn again from their missionaries, past or present.
Due to the presence of big NGOs and well-established philanthropic organisatios: All the rehabs and retreat centre being monopolised by foreign funded NGOs and 'social work' being monopolised by philanthropic organisations there is hardly any room for the Church to participate.
Choking strangulation by local elders: One interesting facet of the Zo Church is its governing system itself. The pastor who is the spiritual guide and leader is in reality a puppet of the Church elders. And, the Church elders are members of the Church who are most often without any theological traning. And somehow, the Church elders consist of men who could strong-arm the pastor and the Church itself. Balancing Act

When I propose a more active role by the Church within the society I do not mean that they forsake all their 'go unto the world and spread the Gospel'.. But there has to be a balance. After all your source of inspiration and funding is from the society. And, its not as if we still don't need education, orphanages, hostels, social projects like road-building, cultural events, sports, etc. Is there any Church who does all these?

Unless the Church learns to deal with today's problems, problems and issues faced by the members, the Church could very well become irrelevant in the near future.

Please remember, this generation is fast-food, instant gratification, instant messages, instant connectitivity generation. We have no patience. When we needs answers and solutions for today's issues and challenges, please don't point us to the life-after-death solution. If Jesus cares enough to perform miracle for the crowd to eat, maybe there is a lesson there for the Church. Meet the needs of the people even on earth!

Being Christ-like is also what is expected of the Church. Not only of the individual.

Maybe its time the Church shows us its humane side!

Carey Suante
New Delhi
www.zoaw.blogspot. com

Sukte Gaal Sukte Army

*SUKTE INDEPENDENT ARMY LEH A SEPNA UH*

* *

Sukte Indepndent a phuankhiapa leh makaipa ahi Pu Hau Za Lian pen Sukte
beh, Pu Sukte khang pan 14na, Pu Cin Thang pan khang 9na hi-in Suangzang
khua ah Ukpi a sem Pu Pau Za Cin leh pi Zam Khaw Niangte tapa thumna hi a,
14.4.1912 ni-in Suangzang khua ah suak hi.

*PILNA SINNA:* Tedim Kawllai sangah 1920-1924 sung sin a, 1924 Pn 1927 sung
tan 1 pan ta IV dong Tedim Anglo Vernacullar sangah 19271932 sung tan IV pan
tan VII dong kah hi. Tan VII a on khit ciangin a pa kum tam khin ahih manin
a pa’Ukpi nasep huh in sangkah zom nawn lo hi.

*WESTERN CHIN LEVY SEPNA:* Leitung Galpi Nihna kipat 1939 kumin
Dictatorhip ki-ukna a deih Germany Italy, Russia, Japan leh Democracy
ki-ukna a deih England, America, France-te hong kido hi. Kawlgam pen
Englandte ong ukna gam hi a, Kawl mite zong suakta nuam ahi manin Japante
Kawlgam sungah a om Mangkangte nawh khiat ding va cial uh ahih manin
Japante’n Kawlgam hong sim uh hi. Japan galkapte Thailand pan Kawlgam ong
lutin 1942 kum kipat lamin Kawlgam zanglei teng hong la zopah uhi. Mualtung
gam ahi, Kachin leh Zogamte ah Englandte tawh kipawl khawm in Levy kiphuan
a, Levy galkapte in na nang ahi manin kum nih sung kinang zo hi. Kachin
gamah a kiphuan Levy pen Northern Levy kici a, Zogam a kiphuan Levy peh
Western Levy kici hi.

Col. N.W. Kelly. OBE, DC in Western Levy a sem ding galkap hong don
ciangin Tedim Ukpi leh Hausate tawh 25-27.4.1942 ni thum sung thu kikupna
bawlin Tedim mite in Levy galkap nasepna tawh England kumpi hih ding leh
England kumpi in Tedim mite khantohna ding nasem nam 12 sepsak dingin
lungkimna thuciam bawl uh hi. Tua lungkimna thuciam om bangin Tedim gamah
galkap kisam zah ding dongin Ukpi, Hausate’ makaihna ahi. Western Levy-te in
14.5.1942 ni-a kipanin Tedim khua ah galkap nasep kipan uhi. Za tuamtum pia
in Japan galkapte Zogamah ong lut lohna dingin mun tuamtuamah phual satin
Japan galkapte ki nang dimdiam hi.

Pu Hau Za Lian pen Commando Company commader za pia uh a, Pu Thawng Cin
Thang pen Lieutenant za kipia hi. Hih Western Chin Levyte in mun tuamtuam
pan Japan galkapte na do a, a na nan zawh manun kum 2 sung kidal zo napi
1943 February kha in, Mualpi phualpi, May kha in No. 3 Stockade-Phatzang,
November kha in Forwhite-Thangpi phualpi Japante’n ong simin hong lak khit
ciangin Tedim Phualpi panin Japante sim ding kipan pha leuleu hi. Commando
Company Commander Pu Hau Za Lian in a galkapte tawh Japante do dingin Tedim
khua pan 9.11944 ni-in ding khia in, Japan galkapte zongin a kawikawina ah
Mualbem khua lu, Siallutaak ah Japan galkapte tawh kituak in kikap uh a, Pu
Hau Za Lian in galkap 3 kap lumpah hi. Tua kikapna panun a galkapte in
taisan khin ahih manin amah guak bek, Japante in umcih a, Suanghawm sungah a
kibuk nithum khit ciangin zankimin gelkhia a, a lawmte omna zuan thei hi.
Tua a thuak haksatte la tawh teci na pang hi.

1. (a) Bemtui vangkhua do in suan e, kimpih sang bang vaai ing e

(b) Sang bang vai paal ka lawh nin e, miza sinlai liapsak e.

2. (a) Suktui zatam liim bang beelten do lai angah tuang nusia e,

(b) I do zingdaai bang nawk tang e, khattang a hing kei hing e.

Japan galkapte hong thahat semsemin England galkapte in 13.3.1944 in
Falam khua, Chin Levy galkapte tawh hong nusiat ni, 13.3.1944 ni mah in
Tedim khua pan Saizang lam tawn in Falam gam Sa-ek khua ah phualsat dingin
pai uhi. Pa Ha Za Lian in zong zui nuam hinapi-in Japnate om dan leh
sepdante amau kiangah puak sim dingin deih uh ahi manun Pu Thawng Cin Thang
in zuisak loin Saizang khua ah a ciahsak hi.

*JAPAN** KUMPI IN ONG UKNA*

Japan gakapte Tedim hong tun a sawt loin Tedim gam a om ukpite leh
hausate tungah: ‘Tu ni-in nong tun kei uh leh na ngawnguh ong ki-attan ding
hi” cih sapna lai pia uh a, sapna lai a ngah ciangin Pu Hau Za Lian zong
paipah hi. Kikhopna ah Japan mangpipa in: “Sing in a delhcip a khang thei lo
kiak bangin no hong nengcip Englandte kong paihkhiatsak zo uh a, tu-in
suahtakna na ngah khin uh hi. Japan kumpi in na khantohna dinguh kong sepsak
dinguh hi. Hong langpang na om peuhmah uh leh na ngawnuh hong ki-attan ding
hi. Na uk sung khua mite na gen unla, hong neng niam Englandte hong lut kik
lohna dingin Chin Defence Army na phuan un” ci-in thu pia hi. Japan galkap
makaipa in Pu Hau Za Lian samtuam in: “No nitumna gam leh England galkapte
omna tawh kinai ahih manin CDA galkap na phuan pah in la, nang Southern West
Commnader na sem in” ci-in thu pia hi. Tua thu piakna kizui in Sukte Gungal
Nitumna lam khuate ah CDA galkap phuan kawikawi hi.

Japan kumpi in dangka lai bawl tawm hong zangin, sial, bawng, vok ak-a
kipan ei khawi ngei loh ngasa na ngawn a tawi in genin mehtui, mehha
kipuaksak den hi. Thusittelna bawl loin, muanmawhna bek tawh a kiman, a
kithat ong tam semsem hi. Japan kumpi hong uk dan haksatna tampi hong om
ciangin thuak hak lua kisa ciat ahih manin Pu Hau Za Lian in: “Bangci sep
leeng Japante Tedim panin kinot khia zo ding hiam” ci-in a ngaihsut ciangin,
CDA galkap a phuante sung pan mi muanhuai pawlkhat tawh thu kikup simna khat
bawl uh a: “Khe khat tawi bangin mapang khawm in Japante lehdo ni” ci-in
lungkimna thuciam bawl uh hi.

Japan kumpi in 5.6.1944 ni-in Tedim tung dingin sam a, Pu Hau Za Lian in
a vaihawm simna thu thei in sam ding hi cih upmawh ahi manin, pai loh ding
na geel khin hi. Ahi zongin kikap pah leh nisuahna lamah a om sanggam u leh
naute in gimna a thuak dinguh a ngaihsut ciangin bangbang hi leh kipai phot
leh” ci-in pai a, Tedim a tun ciangin amah bek kisam hi loin Ukpi leh Hausa
khempeuh a kisam na hi hi.

6-10.61944 ni nga sung van man tanna leh ei leh ei bangci sep leeng
khangto ding cih thu kikupna ahi hi. Tua thu kikupna ah a pau a ham ngam
kuamah om lo ahih manin Pu Hau Za Lian in: “Nippon Kumpi in England Kumpi
khut sung pan nong suahtaksahna uh leh Tedim mite khantohna ding nong sepsak
uh tam mahmah ahih manin nuam mahmah ung. Kong gen nop thu khat in: “England
Kumpi tawh kipawl a, Japan kumpi hong langpan mite that un. Ahi zongin
upmawh thu bek tawh a kimante, a maan leh a maan lo thu sittel sinsen masiah
nong thaksak loh dinguh kong ngen hi” a cih ciangin, Vuandok Za Biak (Japan
min Haster) in: “Gungal nimtumna gam a mi thumte thah dingin om a, thu a
kikan lai tak hi. Guahtui tamta ding ahih manin gungal nitumna gam a om mite
in thau leh sakol om khempeuh 14.6.1944 ni-in nong puak kei uh leh na
ngawnuh ong ki-attan ding hi” ci-in thu a pia hi.

Tua kikhopna pan a ciahuh ciangin Pu Hau Za Lian (Suangzang) Pu Thawng Za
Khup (Saizang) Pu Thuam Za Mang (Mualbem) hih Ukpi 3-te in thu kikup simna
khat bawl uh a: “Japan lehdo ding thukim uh a, tua ding mi a zol dingin
gungal nisuahna gamah Pu Thawng Za Khup leh Pu Thuam Za Mang, gungal nitumna
gamah Pa Hau Za Lian ci-in tavuan kipia uh hi.

11.6.1944 ni-in Tedim pan khua lam zuanin a ciahuh ciangin Pa Hau Za Lian
in nitumna gam hausate kiangah: “Keima thu loin in thau leh sakolte Tedim a
Japan kumpi tungah puak kei un” ci-in vaikhak hi.

11.6.1944 ni-in Sukte gungal nitumna gam a om thau leh sakolnei teng leh
khua hausa leh khua upate khempeuh samin Heilei khua ah thu kikupna khat
bawluh hi. Tua thu kikupna ah Pu Hau Za Lian leh Pu Za Biak thu gente, Japan
kumpi in Tedim mite a ukdan, thau leh sakol khempeuhah puak ding, cih
thukhempeuh a kicingtakin a gen khituh ciangin: “Japante thahlup ding bek
ngakin i om sangin hangsan takin lehdo in si lehang manphazaw lo ding hiam?”
cih thu a gen ciangin a kikhawm khempeuh in Japan lehdo ding thukim pah uh
hi.

*GALKAP KIDONNA*

14.6.1944 ni a lungkimna om bangin Pu Hau Za Lian in khua tuamtuamah
Japan lehdo dingin galkap a don ciangin mi 875 ngah pah a, galkapte zat ding
thau leh thautangte pen Leitawhtan a Westernn Chin Levy-te selsimte pua sim
sak in a kisam laiteng Sa-ek a om Western Chin Levy makai Capt. Burne Lt.
Thawng Cin Thang in pia hi. Sa-ek a om Western Chin Levyte paipih suk in,
Suangzang khualu Taakzang munah phualpi sat in, Pu Ha Za Lian kaikhopte tawh
galkap dan sin sak uh hi.

*CDA IN TAAKZANG PHUAL SIMSAWMNA*

Suangzang khualu Taakzangah Japnate lehdo ding galkap phualpi om cih thu
Japante in a theih ciangin a sim dingin Tedim panin CDA galkap 58 pai sak uh
hi. Tua thu kiza sim ahih manin Pu Hau Za Lian leh Pu Thawng Cin Thang-te in
hing matin Taakzang phualpi ah amau galkap semsak hi.

*CDA leh GURKHA GALKAPTE BELHNA*

Japa galkapte bawlsiatna a thuak zolo, CDA galkapte leh Gurkha galkap
60-te Tedim panin taikhia in Japante lehdo ding galkap phualpi Taakzang hong
zuan uh ahih mauin Pu Hua Za Lian leh Pu Thawng Cin Thang-te in amau galkap
semsak pah uh hi.

*JAPNA GALKAP PHUALPI SIM DING NGIMNA*

Pu Hau Za Lian leh Pu Thawng Cin Thang in guahtui kan hun November kha
ciangin Tedim gam sunga om Japan galkap phualpi sim kawikawi uh a, Tedim
mite Japante khut sung panin hotkhiatna dingin thu kikum dingin Sukte Gungal
Nitumna la om Hausate leh Upate tawh 11.7.1944 ni-in Heilei khua ah thu
kikupna khat bawl uh hi. Tua thu kikupna ah Japan galkapte Tedim gam sung
panin nawhkhiatna ding thu leh a kiphuan thak Galkap min dingin: *“FREE CHIN
MOVEMENT” *(ZO SUAKTAHNA) min phuahna thukimna nei uh hi. Free Chin Movement
galkapte Pu Hau Za Lian leh Pu Thawng Cin Thang-te in za a tuamtuam pia uh
hi.

1. Commander in Chief Pu Hau Za Lian (Suangzang)

2. Subedar Pu Thawng Khaw Mang (Suangzang)

3. Subedar Pu Thang Khen Thang (Heilei)

4. Jemedar Pu Cin Za Dal (Suangzang)

5. Jemedar Pu Tun Thual (Kaptel)

6. Jemedar Pu Song Theu (Kaptel)

7. Jemedar Pu Kam Khan Khup (Tuitawh)

8. Jemedar Pu Kam Khup (Laitui)

9. Jemedar Pu Sawm Pau (Muizawl)

10. Jemedar Pu Ngun Za Dal (Heilei)

11. Jemdar Pu Khoi Za Ngo (Heilei)

Hih galkap phuatna leh vaihawmna ah Pu Hau Za Lian leh Pu Thawng Cin
Thang-te makai in kiphuan ahih manin, galkapna vai ah Pu Hau za Lian in
makaih in, ki-ukna vai ah Pu Thawng Cin Thang in makaih hi.

*SUKTE INDEPENTDENT ARMY A PIANNA THU*

Free Chin movement galkapte in mailam nasepna ding thu kikum dingin Bu
teng leh khua hausa upa teng Taakzang phualpi ah 1.9.1944 ni-in thu kikupna
a bawl khituh ciangin Kaptel khua mi Bu Tun Thual in: “Eite in Tedim gam
sungah a om Japan galkapte sim kawikawi in Tedim gam panin Japan galkapte
nawh khiat siang ding ngimna tawh i leitang panin kipan khia i hih manin, i
kipatkhiatna mun leh gam tamsak in *SUKTE INDEPENDENT ARMY* cile hang *FREE
CHIN MOVEMENT* sangin kilawm zaw lo ding hiam” cih thu a sun ciangin a
kikhawm vekpi lungkimna tawh kipsak in Sukte Independent Army tazeih bawk
leh sante bawlin kisuang sak pah uh hi. Pu Hau Za Lian in thugenna nei in:
“Tu a i phuah galkap min *Sukte Independent Army *pen galkap i phuatkhiatna
mun leh gam tam a, i phuah hi a, hih galkapte in Tedim mite hong bawlsia,
innteeng sila bangin hong zang, mi thatlum Japan galkapte simawhna ding min
ahi hi. Tedim gam sungah a om Sukte, Sihzang, Dim Saizang, Vangteh, Khuano
leh Kamhau mi ahi Zomi khempeuh Japante khut sung panin i hotkhiat zawhna
dingin, han ciam in sem ding hi hang. i mipihte adingin i nuntakna kham in i
galte a do ngam leh a sim ngamte hi ding hi hang”cih thu a gen khit ciangin
tawlnga uh hi.

*THU KIN LAIKHAK*

Sukte Independent Army makai Pu Hau Za Lian in khua tuamtuam ciangin a om
galkapte vaan dingin Taakzang phualpi panin a zin khiat lai takin Pu Thuam
Za Mang, Pu Thawng Za Khup leh Mualbem Pu Pau Za Kam-te in a khak, thu kin
lai khak khat kingah a hih manin, Pu Hau Za Lian kisamsak kik in, Laitui pan
hong kileh kik hi. Tua thukin lai khak sungah: “Sukte Gungal nisuahna gam ah
a om Ukpi, Hausate leh thau khempeuh kimanin Suahlim ah kipuak ding cih thu
om a, tua tawh kisai in Pu Za Biak Mualbem khua ah 14.9.1944 ni-in tung ding
hi” cih thu ahi hi.

Pu Hau Za Lian in tua laikhak tawh kisai thu kikuppih dingin khua
tuamtuam ah a om Sukte Independent Army’ bute leh khua hausa upate sam in
7.9.1944 ni-in Taakzang phualpi ah thu kikupna khat nei uh a: “Gungal
Nisuahna gam ah a om Ukpite, Hausate leh thau khempeuh Japan galkapte in mat
khit sawm ahih manin tuate nuntakna tawh i huut kul ding hi. Gal simna ding
mi kisam leh van kisamte khua ciat panin tavuan i lak kul ding hi” ci-in
thukim uh a, lungkimin letmat a thuh khit uh ciangin gun kantanna dingin
khua ciat pan in khauhual puak ciat dingin a kivaikhak khituh ciangin, a gal
simna dingin a kisam thau leh thautangte a khua leh a mi phazah tawh kizui
in thau lawng 421 leh thautang 170000 kihawm uh hi.

Pu Hau Za Lian leh Pu Thawng Cin Thang maikaih Sukte Independent Army leh
Western Chin Levy-te Taakzang phualpi panin 8.9.1944 ni-in ding khia uh a,
Suklui piau ah giahphal sat uh hi. Gun lei om lo ahih manin kawn tawh kinawn
uh a, ni thum sungin galkah khin uh a, Mualbem khuataw Beelmual ah giahphual
sat uh hi. Pu Za Biak leh Japan galkap 15 leh CDA galka 30-te in 13.9.1944
ni-in Mualbem khua tung hi cih a theih uh ciangin, Beelmual giahphual pan in
dingkhia uh a, zankimin Mualbem khua umcih uh hi. Mualbem khua a umcih khit
uh ciangin, zingsang khuavak milmial hun kap ding cih thu a kipiak khituh
hangin Sukte Independent Army pawl khat in a thau uh gin sak kha ahih manun
kikapna piang pah hi. Japan galkapte khat si in Za Biak leh CDA galkapte
hing mat uh hi. Suangzang khua mi Sukte Independent Army galkap Pu Phawng
Kim si-in, Ngo Nang, Vial Lang, Hau Khual leh Khai Za Khup-te liam uh a,
Suanzang khua ah kipua pah hi.

Mualbem khua a lak khituh ciangin 15.9.1944 ni zingsang pan kipanin ukpi
Pu Thuam Za Mang innah phualpisat in khua tuamtuam ah a om mite leh mun
tuamtuamah a om CDA galkapte khempeuhte Mualbem khua ah Sukte Independent
Army-te tungah ki-ap dingin thu kizasak hi. Tua thu kizaksakna tawh kizui in
CDA leh Ukpi ahi:

1. Ukpi Pau Kam (Limkhai)

2. Ukpi Lam Zam (Limkhai)

3. Ukpi Kim Piau (Vangteh)

4. CDA galkap Vum Khaw Hau (Lawibual Japna phualpi pan)

5. CDA galkap Awn Ngin (Suahlim Japan galkap phualpi pan)

6. CDA galkap Gin Khaw Thang (Thalmual)

7. CDA galkap Gin Za Tuang (Tonzang)

8. CDA galkap Vung Suan (Gawng)

9. CDA galkap Pau Za Kam (Sihzang)

ki-ap pah uh hi. Tuate in lai thei khangno vive ahih manun amau tawh kituak
in za tuamtuam kipia pah hi.

Tua khit ciangi Mualbem khua leh a kim khua tuamtuamte ah makaite pai in
Japante lehdo dingin galkap a don uh ciangin thamnuam takin a neihsa galhiam
ciat tawh lut pah ziahziah uh a, a kisam van zat dingte pia in za tuamtuam
tawh galkap kisin sak hi. Hong lut mi tam in Sukte Independent Army kithahat
ta ahih manin Japna galkap phualpi tuamtuamte sim dingin, a kisapna bangin
galkap om zah khenin Japan phualpi tuamtuamte sim ciat uh hi.

*GALSIMNA AH MAKAITE LEH A SIMNA UH JAPAN PHUALPITE*

Bu Tun Thual makaihna tawh Saizang khua, Bu Thawng Dam leh Bu Thawng Za
Khen makaihna tawh Khumvum, Bu Gin Thang leh Bu Phut Thang makaihna tawh
Taakheuh leh Sialtun, Bu Suan Thang makaihna tawh Phunom leh Thangnuai gam
sung khempeuh, Bu Khan Do leh Bu Ngin Khual makaihna tawh Khualummual, leh
Thangngal, Bu Tun Khaw Nang leh Bu Hau Lian makaihna tawh Zongkong, Bu Pau
Za Kam, Bu Khai Khaw Hau, Bu Lian Vung, Bu Tun Khaw Nang, Bu Suang Son, Bu
Son Ngul leh Bu Thang Ngin-te makaihna tawh Suahlim, Bu Thawng Khen Thang,
Bu Sing Lian leh Bu Suang Lian makai in galkap hong tung thak khempeuh tawh
Suahlim sim khawm in zo mang uh hi.

Suahliim Japan phualpi a kilak khit ciangin Sihzang kual ah a om:
Suangaktuam, Khumvum leh Sakhiang-te a nawt maizawhna dingun Sukte
Independent Army makaipi Pu Hau Za Lian, Pu Lam Khaw Mang, Pu Thian Pum, Pu
Lian Thawng, Pu Awn Gin, Pu Son Ngul leh Bu Sing Lian-te sauveipi a kikup
khit uh ciangin, galkap om khempeuh khennih kisuah in Japan phual mun thumte
sim dingin thukim uh hi. A thukimna om bangin Bu Khai Khaw Hau, Bu Lian
Vung, Bu Mang Hau, Bu Sing Lian leh Bu Suang Lian-te maikai in Sukte
Independent galkapte in Vangteh, Thuklai, Buanman, Pumva, Lophei leh Limkhai
khuate, 14.10,1944 ni-in Suangaktuam leh Tungvum phualpite sim in zo uh a, Bu
Pau Za Kam leh Bu Vum Thawng makai Sukte Independent Army-te in Sakhiang
simin zo uh hi.

Sukte Independent Army leh Western Chin Levy-te in Sihzang kual leh Sukte
gam sung khempeuh ah a om Japan phualpi khempeuh a sim kawikawi hun sung mah
in, Kam Hau gam sungah a om Japan galkap phualpi khempeuh, Lamzang,
Gawngmual leh khua tuamtuam panin a neih uh galhiam ciat tawh hong pai uh a
sim in nawt mang uh hi. Tedim gam sungah a om Japan galkapte simna ah Pu Hau
Za Lian leh Pu Thawng Cin Thang in makaih hi. Sukte Independent Army leh
Western Chin Levy-te in gam leh minam itna awh a nuntakna uh khamin Japan
galkapte leh a phualpi khempeuh na sim uh a, Japante a nawt mang uh hi.

*SUKTE INDEPENDENT ARMY A BEINA*

Sukte Independent Army-te in Japan galkapte leh a phualpite uh a zawh
khit uh ciangin Western Chin Levy Indian 5th Division galkap makaite tungah
27.11.1944 in gualzawhna pawi kham in, tavuan ki-apna Thangmual ah nei uh
hi. Tua ni pen Ni Thupi Ni ahih manin kimangngilh thei lo hi.

India gam Imphal panin England galkap 5th Divisin-te, Kawlgam sungah a
om Japan galkapte sim dingin hong kuan uh a, Thangmual hong tun uh ciangin
Sukte Independent Army leh Western Chin Levy-te in Tedim gam sungah a om
Japan galkap khempeuh na nawt mang khin ta uh hi.

Tua ni-in Sukte Independent Army makaipi Pu Hau Za Lian leh Bute khem
peuh leh Western Chin Levy makaipi Pu Thawng Cin Thang leh Bute khempeuh leh
Tedim gamsungah a om Ukpite khempeuh leh Hausate khempeuh pen England galkap
5th Division makaipi Lt. Col. Warrin leh Majr Franklin-te in maitai tak leh
lungdam takin na dawntuah in, kha leh khat zahtakna kipia uh hi.

*MAJOR FRANKLIN THUGENNA*

“Ko England galkap 5th division in India gam leh Kawlgam sungah a om lai
Japna galkapte sim in, a not khia dingin hong pai ka hi uh hi. Ahih hangin
kote sep tangin; Sukte Independent Army leh Western Chin Levy galkap (A
kibute) in, gam leh minam itna tawh na nuntakna uh kham in na neih uh
galhiamte leh an nek tuidawn zang in Tedim gamsung khempeuh panin Japante
not khia khin na hih manun, lungdamna lianpi tawh pahtawina kong pia hi.
Kawlgam sungah a om lai Japan galkapte kote in sim ding tavuan ka la dinguh
a, note in na khua leh na tui uh na zuan ciat dinguh hi” ci-in gen hi.

Tua ciangin Sukte Independent Army leh Western Chin Levy galkapte lungkim
tak leh lungnuam tak in a khua leh tui ciat zuan in ciah uh a, a khua uh leh
a mun a gamte uh a tun uh ciang a hih zawhzah ciatun gualzawhna pawi kham uh
hi.

* *

*THUKHUPNA*

Tua bangin a mun leh a gam ciat ah gualzawhna pawi a kham uh ciangin
Sukte Indepndent Army cih zong phawk nawn lo liang in: A khua min, a beh min
leh a bawng min tawh gualzawhnapawi a kham zong om uh hi. Bangbang ahi ta
zongin Sukte Independent Army-te gam leh minam itna hang tawh hong bawlsia
leh hong sim mawh leh thu omlo pi in hong that ahi Japante khut sung panin i
pu leh pate a suakta ahi uh hi. *SUKTE INDEPNDENT ARMY*-te sepna pen a khang
a khang in kimangngilh thei nawn lo ding hi.

*THEIH DING:*

*1.* Western Chin Levy cih pen England makaihna tawh Western Levy-te in
14.5.1942 ni-in a kiphuan a, Pu Hau Za Lian pen Commando Company Commander
za na pia uh hi.

*2.* Japante in Zogam hong lakuh ciangin England galkapte India ah nung kin
uh a, Western Chin Levyte Lt. Pu Thawng Cin Than makaihna tawh Sa-ek ah kibu
in galtai uh hi.

*3.* Japante in Tedim gam hong tun uh ciangin, Chin Defence Army phuan uh
hi.

*4.* 5.6.1944 ni-in Pu Hau Za Lian in Japante ledo dingin a vaihawm simna
ki thei hi.

*5.* 6-10.6. 1944 sung in Japante ledo dan ding kikupna nei uh hi.

*6.* 14.6.1944 ni Sukte Independent Army don kipan hi.

*7.* 1.9.1944 ni-in Free Chin Movement pan in Sukte Independent Army ci-in
a min kheel uh hi.

*8.* 8.9.1944 ni-in Japante sim kipan uh hi.

*9.* 15.9.1944 ni-in Mualbem khua a zawh khit uh ciangin, Phualpi in nei
pah in, Japante mizat ahi Chin Defence Army-te Sukte Independent Army-te
khut sungah ki-ap uh hi.

*10.* 14.10.1944 ni-in Zogam sungah a om Japnate nawt khia khin uh hi.

*11.* 27.11.1944 ni-in England 5th Division galkapte tawh gualzawhna pawi
kham uh hi.

*12.* 27.11.1944 ni pen Sukte Independent Army in Kha guk leh ni li sungin
a ngimna uh ma tun uh a hih manin, a bei hi ta hi.
Back to top Reply to sender | Reply to group | Reply via web post
Messages in this topic (1)
11.
ZINGSOL thukizakna No 2 Vol 10 Issue
Posted by: "Zingsol editor" zingsolmdy@gmail.com
Tue May 5, 2009 7:21 am (PDT)



*ZINGSOL thukizakna No 2 Vol 10 Issue*
Zomi Siamsin Kipawlna(Universiti es-Mandalay) pan ki hawm khia ahi,
*Zingsol*thukizakna Lom 10 Hawm 2 na Online laisim te ading in ki hawm
khia thei ta
hi.

Online ah sim theih nading in PDF file tawh kibawl ciang in file size gol
lua ahih man in attach file tawh ki puak thei lo hi.
A nuai a link khat peuhpeuh pan in ki sim thei hi.
http://zingsol. ning.com/ (or)
www.siamsin. org (or)
http://siamsin. org/index. php?option= com_docman& task=cat_ view&gid= 36&Itemid= 59
[image: zignsol small trumbill.JPG]

Tutung Zingsol thukizakna ah,

Color laimai 37.5% ki zangh zo ta a, copy 1000 ki pei hi. Kawlgam sung ah
copy khat 500ks tawh ki zuak hi. Mandalay, Yangon, Kalay, Tedim, Tonzang,
Mogok, Magwe khua te ah ki hawm hi.

A sung a thubulphuh (theme) thulu in *"Kum 61 Zomi Nam Ni February 2009 -
Kum bang zah vei dong bawl zo lai ding?"* hi.

A sung ah ki hel thu te-

Editorial

*Kikhel Khangto*

*Siamsin news:*

*SIAMSIN OF THE YEAR 2008 AWARD (zsk-mdy)*

*zingsol library kihong*

*ZSK-YgN lE ZSK-KL PANMUNLEN TE*

*Kum 2010 ading SIAMSIN PANMUNLEN KITEELNA (ZSK-MDY)*

* *

*Tedim News*

*Tedim Sisan Hawm Kipawlna*

*Tedim gam sung le Kiim le paam kepsiam na (Enviromental Conservation) *

* *

*THEME*

*Special Report: “Tuhun khangno le Zopau, Zolai le Zongeina.”*

*Mandlay khua ah Zomi Namni Pawi kibawlna maan (photos) te*

*Gamdang paina, Minam lianpi te nawmvalhna hang in kampau nam 2500 val
mangthang ta ding – UNESCO, 19 February 2009.*

*KUM 300 MINAM*

* *

* *

*Local Zomi News*

*ZOMI SPIRITUAL AND MEDICAL TREATMENT PROJECT (ZOSIAM)*

*Paradise Christian Centre (PCC) biakinn mun ki tuah*

*Happy Family BibleTrainingCentre *

*(HFBTC)8th Commencement Exercise*

*Pasian phatna la sak pawi Monywar ah nop ci tak in kibawl, mipi 1000 val ki
hel, Naupang 100 val Pasian thu kigenpih*

* *

*Health*

*Kam sung nam siat na*

*Ngasa le mel hoih na*

*Tha Sang Nop Leh*

Cidam nading le mehteh, mehgah, singgah

* *

*Life*

*NA HUN PIA IN: Nuntaakna ahoih lam hong puak ding thu nam 7.*

*Words for the soul*

*En sin masa phot leng… (**Pu Mohandas Gandhi le nuta khat tangthu.)*

*Mi ten hong sim mawh ciang…*

*Essay*

*Rooney, David, Lungsim piicinna lam ah…***

* *
**
*Zingsol sung a thu te tawh kisai, a sia apha, laisim te muh na te ki lam en
mahmah hi.*

* *

*Lungdam*

*Zingsol tanu te.*
Back to top Reply to sender | Reply to group | Reply via web post
Messages in this topic (1)
RECENT ACTIVITY

Kennedy Space Center ah - 4 & 5

Kennedy Space Center ah - 4:


IMAX Theaters zawh ciangin 'Eye on the Universe: The Hubble Space Telescope (HST)' ka en leuleu hi. Hih mun ah HST sungah van nam tuamtuam leh a kizatdan cihte hong lak uh hi. Lai kigelh zong tampi sim theih om a, kisim khin manlo ahih manin a etlawm teng en in, lampi ah i tuakvat nungak melhoihte bangin ka peel pah uh hi.

HST pen April 25, 1990 kumin a kikoih hi a, tu in kum 19 pha ta hi. A nasep thupite lakah leitung kum 13.7 billion a upa hi (age of universe 13.7 billion years) ; cih leh leitung pan aksilom gamla pen 12 billion light years a gamla maan a zaih hi (farthest image seen are Galaxies 12 billion light years away).

Tua zawh ciangin NASA Art Gallery ah ka hawh leuleu uh a, van tuamtuam ka en uh hi. Tua pan Exploration in the New Millenium kici ah ka lut uh a, Interplanetary Exploration Passport kici ka la uh hi. Tua passport laibu tungah Earth Citizen Identification kici a, a sungah dotna tuamtuam om hi:

1. Leitung kimviala leng kawikawi ding huihlakah Research hihna ding innpi khat kilam a, tua bang hiam?

Dawnna: ISS (Internat ional Space Station)

2. Leitung kimviala leng kawikawi telescope khat in i omna Solar system khenlam na ngawn hong musak hi, bang telescope hiam?

Dawnna: HST (Hubble Space Telescope)

3. Mun guk a kisikkha ta, leitung pan ni 5 sunga kitung thei vantung aksi nam khat?

Dawnna: Khapi

4. Mailam ah mihing kipem thei dinga kilamen, leitung pan kha 6 sunga kitung thei vantung aksi nam khat?

Dawnna: Mars

Hih dotna khempeuh dawnna zong tua innpi sungah ompah ahih manin a banban in ka mu toto uh hi. Tua zawh ciang Coffee/Snacks kici sungah Burger leh Tuivot dawnin Space Shop sungah ka lutsuak uh a, KSC phawk tawntung na dingin van neucikcik (gen lo ding!) ka lei uh hi.

Tua pan maan kilakna mun ah maan kila in Space Center Tours ah Bus tuanna ding ngakin a vom a kang kawmlakah ka kigual phei uh hi.

2:10 PM a sat ciangin Bus hong kigual diudeu a, a banban in ka lut uh a, ko a masa lam ka hih manun Bus 4na ah ka tuangkha uh hi, ka nung vuah 6 khawng omlai hi in thei ing. Ka vekpi un kizui ngeetngaat in mundang khatah hong paipih uh a, lampi dungah, lamgei khawngah Mupi bu, Awle, Vasa, Vatawt cih khawng kimu pheiphei a, a sawtlo in NASA Building kici khat ka tungphei uh hi. Hih innpi pen vantungah a puak dinguh van (payload) guanna mun, a lawnto ding meitui bungpi tawh a kipehna mun (solid rocket fuel attachement) hi a, a vekpi in a buptuahna mun uh ahi hi. Space Shuttle peuhpeuh tua innpi sungpan vantungah a kilawnto thei lian dingin kipuakhia hi. [A kicingzaw in lawm Vungh Suan Mang attachement hong khak ah kimu thei hi]. Tua innpi gei ah May 11 cianga kilawnto ding puakna ding kilamta hi.

Tua innpi pel phei in ka tai uh a, inn gol mawhlo khat ka tung kik uh hi. A kongmaiah hong tuaksak uh a, innsung ka lut uh hi. A sung ka tum bektak uh leh Appollo 13 tuahsiatdan leh a sungah tuangte cidama tuipi tung pan a kihotkhiat kikna thu khawng a lim vive tawh hong lak uh a, a thu zong hong gen uh hi. Tua pan a sungah ka lut phei leuleu uh a, Khapi tungah a kah masak laivua Appollo 11 Control Room sung na hi gige hi. Tua ni (July 20, 1969) a tua sungah a tu misiamte kampau leh video te hong lak kik uh a, lungsim hong lawng mahmah hi. Neil Amstrong in, "The Eagle Has Landed" a cih khawng hong suaksak kik uh hi.

Tua sung pan paiphei suak leeng a sung lam ah Rocket pi teng na kigual bembam a, na kikhai zihziah hi. A huih pusuakna gol mahmah ahih manin lawmpa in, 'gol peuhmah si e maw' hong ci a, kei zong ka cihna ding dang theituanlo ka hih manin 'ahi ve maw' ka ci mai hi. Maan khawng kizaih in, video khawng zong, a paam ah Touch The Moon kici in Khapi Suang (Moon Stone) kikoih a, ka lawn laitak maan ka kizaihsak hi.

Khapi suang a kikhoihkha hi mawk ei, guai!!

Khapi tung kahte tuanna mawtaw Car, a puansilh uh Space Suit, a tuanna uh Rocket lim cihte kikoih zihziah hi. A sungah Khapi tung a kahna uh video a kilak ka et khit uh ciangin nitak nai 3:10PM hita a, van pawlkhat lei in, ciahna ding Bus ah ka lutkik uh hi. Hih innpi gei pan tuni taka kilawnto ding Discovery STS-119 zong kigalmuh a, launch pad ah dingin kiciang veetvaat hi. Mihing mel tuamtuam, Asian, African, European, Caucasian, etc. kihelkim ahih manin vantunggam a gen uh tawh kibang hilo hiam ka ci hi.

Nitak cianga kilawnto ding en dingte puakna Bus nitak nai 4:00 PM a dingkhia ding lap in KSC ka tung kik uh hi. Ko zong tuivot dawn in, a en dingin ka ticket uh lak in, bus sungah tuang kik dingin ka kigual kik leuleu uh hi.

A muh nop vive ki en khin napi nitum zawh ciang ka muh ding pen uh ka lawppen lai veve uh hi. Ahang pen, KSC ah mi tampi a pai uh hangin Rocket a kilawnto laitak muhkhak ding baihlo hi.

Oh boy, I am excited!

(zop lai ding)


Hau Za Cin
Phuitong Liim

Kennedy Space Center ah - 5:
Posted by: "Hau Za Cin" suante2002@yahoo.com suante2002
Fri May 1, 2009 10:21 pm (PDT)





Kennedy Space Center ah - 5:



Discovery STS-119 Kilawnto taktak ta: A hunciam nitak nai 7:43 PM ET a tun ciangin a sungah tuang mi 7 tawh vantung lamah hong lensan ta uh hi. A makaipipa uh Lee Archambault makaihna tawh ISS ah mei ngahna ding Solar Panel va bulh ding uh hi.

A kilottohna ah pai dingin nitak nai 4:30 PM ET satma in Bus khawlna mun ah mipi kigual zihziah a, sun-a Bus tuangsangin mi kitamzaw hi. Nai 4 pan ka ngak uh pen mi na tamlua mahmahta ahih manin a nung lam pek ka ngah uh a, ahi zongin ko nunga hong pai Japan mite in bel ko maiah Bus lut masa uh hi. Ahang: hih STS-119 sungah Japan mi khat Koichi Wakata, Mission Specialist tuang hi. Khapi tung kahna ding Apollo Program khit ciang vantunglam khualzinna ding Space Shuttle hun ah Japan mi khat a tuanna hi.

India mi Rakesh Sharma zong April 2, 1984 in Soviet Intercosmos Program hunlai in vantunglam khualzinna Soyuz T-11 sungah tuangin khual na zin ngei hi. Amau bel maanzaih a leeng kawikawi hi lel a, tulai banga vantungah nasep kician sem dinga kisawl cih bang hilo hi. Himalaya mual kim teng khawng maan zaihzaih lel hih tuak hi. India Prime Minister Indira Gandhi in, "Vantung pan India koi banga?" a cih leh, "Leitung khempeuh sangin hoihzaw" (Sare Jahan Se Achcha, better than the whole world), na ci hi. Tuate thu dang hi.

Nai 4:30 PM ET a hih ciangin Bus in hong pua vingvenga, a kilawnto laitak a kigalmuh theihna Atlantic Tuipi gei khat ah tutna kikoih zihziah mun ah hong tuaksak hi. Ka tun bektak un tutna nuam ka zong pah uh a, a maigual, lampaina nuam khatah ka tu pah uh hi. Ka gei vuah tu nuam mi hong kituh ngeingai a, zolia melhoih nono khawng hong pai khak leh ciin ka siit bawl uh leh hong kidawk omlo uh ahih manin a tawpna ah vunkang nungak melsia khollo khawng zong ka tusak ta mai uh hi.

Nai 5 pan nai 7:43 ngak cih pen sawtpi ding tawh kibang hi. Hun tomno sung tawh kibang hi. Beipah hi.

Ka nunggual vuah Japan mel vive Camera (hoih dinga ka upmawh uh) tawh hong kigual temtam uh a, lawmpa Thawngpu in, "hia camera te National Geographic khawngah miksi vak ciauciau khawng lianpipi a a kizaih theihna camera te hi" hong ci hi. Ka et uh Space Shuttle mihing cia bek a kigalmuh pen amau Camera tawh en leng ahihna cia mah tawh a kiangpan et bangin a kimu ding cihna hi. Ko tawi Camera hoihna bel ka video uh na et uh ciang kitel ding hi: http://www.youtube. com/watch? v=Ws4EVg1urB4

March 15, 2009. Ni hong tum hiaihiai, khua hong mial ding hita, nai 7:30 khawng hong sat ciangin a count down kipanta, 7:43 PM ET a hih lian in vantunglamah thakhat thu in kilawnto a, a nuai ah lungdam, lamdangsa, kilawp takin ka diang ngeingai uh hi. A ban..... (a video ah).....


Discovery STS-119 sungah tuangte:

1. Lee Archambault, Commander
2. Tony Antonelli, Pilot
3. Joseph Acaba, Mission Specialist
4. John Phillips, Mission Specialist
5. Steven Swanson, Mission Specialist
6. Richard Arnold, Mission Specialist
7. Koichi Wakata, Mission Specialist

A nasep ding uh:

1. Electricity ngahna ding Solar Panels bulh ding.
2. Tui dawn ding khaihsiangna puahpha ding (restore distillation assembly to get the ISS water recycling system up to full operation).

ISS a tun uh ciangin STS-119 makaipi Lee Archambault in ISS tawh kibuptuah dingin khaito a, Gamkuan 18na (Expedition 18) makaipipa Michael Fincke in a kilem hiam, a kibuptuah hoih hiam cih na encik hi. "Hoih hi" a kicih khit ciangin a kongkhak kihong a, a kuante leh ISS mun ah a omte kimu in, khut kilen thei uh hi.

Michael Fincke pen India gama "Assam sangnaupangte tawh kiho" i cih pen ahi hi: http://www.hauzacin .blogspot. com/.

A van puak uh 31,000 pound (14,061 Kg) pen suahkhia in, nai 6 leh a lang sung a sep khit uh ciangin zo uh hi. ISS ah meitha a pia ding Solar Panel, acre khat a lian, 120 Kilowatt ngahna meitha, science experiment hihna ding kibulh kimta cihna hi. Tua zawh ciangin zun khaihsianga tui dawn ding a ngahna uh Filter zong laih kik uh a, Discovery a ciah kik ciang lei ah kipuak kik hi.

Mailam ah Space Shuttle Endeavour STS-127 in Battery hong puak ding a, tua meitha kholna (battery) koihna ding zong STS-119 misiamte in bawlpah uh hi.

President Obama tawh kiho: ISS ah a ni tawpni uh, a zingciang leitungah hong ciahkik ding uh hita, tua ni in US President Barack Obama leh sangnaupang, astronaut pawlkhat leh Congressman pawlkhat tawh telephone in kiho uh hi. Huihpan in leitung bangci kimuh hiam? ciin president in dong hi, kici hi. ISS ah a omsa 3 tawh, a vekpi un mi 10 in President pa leh midangte hopihna hoihtak in dawng thei uh hi.

Lei ah hong ciahkik: President pa tawh a kiho khit uh ciangin ciah dingin kithawi uh hi. Discovery in ISS tawh a kizopna, a kibuptuahna khongkhia, lakhia, kitatsak a (undocking) , huthelo (thermal protection inspection) cih a theih uh ciangin ni 129 a omsa Magnus zong Discovery sungah tuangin lei ah hong ciahsuk hi.

KSC tukik taktak ta: A tuk masak sawm uh hunin KSC mun ah huih hatlua ahih manin Discovery in leitung khatvei kimvial in leng kik a, tua zawh ciangin huih nemta ahih manin NASA Mission Control in, "go" (tu theita uh teh) a cih ciangin March 28, 2009 3:14 PM ET in Kennedy Space Center Landing Facility ah tu taktakta uh hi.

Ni 13 sung a khualzinna uh zo in cidam in inn hong tungkik uh hi.

Innkuanpihte tawh kimu kik: KSC ah medical check up a neih khit uh ciangin a innkuanpihte tawh kimusak a, a zing ciangin Johnson' s Space Center, Houston, Texas ah paipih in "Vaidawnna" (Home Coming Celebration) neipih uh hi.

Thukhupna: International Space Station ah a kisam mahmah meitha kibulh khinta ahih manin mailam ah science experiment tuamtuam leh vantunglam khualzinna (Space Missions) tuamtuam kinei theita ding hi. Olzaw ta ding hi.

Takkheh!!


Hau Za Cin
Phuitong Liim

Ngaihsut huai thu - Tuimui ah Meitei te

Posted by: "Ken Sian" kzsian@gmail.com
Thu Apr 30, 2009 6:47 am (PDT)



Dera Netters

Gam leh mina a vei takpite adingin a ngais\hsut huai ka sak pawl khat om
ahih man in kong hawm nuam hi.

Nung Nipi sungin Tuimui khua Talpaak te galksapte 52 om uh a tu dong om lai
uh hi.

2008 kum Bengt cinna leitang eka 120 bang bek hi a, Tu kujm ciangin eka 1654
bang hi ta ding hi. Talpakte in Seman khua ah [phhualpi in nei uh,. zavom a
cina mun uh pen Zokual teng ahi ahi. Tua mun a teng ,mite beng gui in khawl
thei nawn lo in tam pi tak si khin ta uh a, tu zawh kum thum ciangin Hih Zo
kual ah a om zote khempeuh pen beimang thei dinguh hi. Tuas ahih manin a
bvei man lohna dingin pan la in, thungetna tawh pan lak ding kisdam hi. Tua
bang ahih leh na leitang na nei nawn kei ding a, na mipihte hong bei in, gam
leh lei nei loin om ding ma ban bek hong suak ta hi.

Sia Khen
kawlpi

Influenza (Flu, Nat-tun, Tot-kuae)

Swine flu leh Bird flu te ei a ding in a lau huai takpi mah hiam?
A bei sa kum 2003 pan 2008 sung lei tung mun tuam tuam (a tam zaw Asia sung a gam tuam tuam ah) ah Bird flu/ak nat-tun nat na hang in mi 300 kim bang in sih lawh in, ak tam pi leh sum leh pai tam pi ki sup lawh hi.
A bei sa ni 3 khawng a hong ki pan hong ki pan khia Swine flu/Vok nat-tun natna hang in Mexico gam ah tu ni (April 28, 2009) ciang a si mi 149 hong pha ta hi. Tua bek tham lo in USA,Canada, UK, Spain , New Zealand cih bang gam tuam tuam te ah zong tua Vok flu nei mi (mild cases) te mu khia ta uh hi.
Flu koi pan hong piang?
Mi hing leh gan hing nam tuam tuam (tui vasa tuam tuam, ak, va tawt,vok, zawh ngeu, eui, sahang, etc.) te tung ah flu (ei pau in "Nat-tun", kawl pau in "Tot-kuae") ih cih pen virus nam khat a hi "Influenza virus Type A" hang in a ki ngah nat na a hihi.
Hih lungno (virus) pen a diak in Vasa nam te neih tawn tung virus khat hi in, va tawt leh tui vasa bawl khat te bang in a mau pumpi sung ah virus a neih uh hang bang mah nat na thuak lo in, a maul eng leng/pai pai na lam dung dung ah virus ki zel sak mang uh hi.
Flu virus pen a mau sung a om Haemagglutinin (HA) leh Neuraminidase (NA) ki ci RNA segment nam nih tun tawn in a tuam(sub-species) in ki khen to lai hi. Tu ciang ciang HA nam 16 leh NA nam 9 ki mu khia khin ta a, tua HA leh NA te gel a ut bang un ki thuah in virus nam tuam tuam hong piang thei hi (Gtn: H1N1, H2N2, H3N2, H5N1, .... , H16N1, H14N9, etc.).
Vasa nam sung ah hih HA leh NA tuam tuam a nei virus te mu khia khin ta uh hi.
Flu hang a sih na te
A ma sa pen flu natna pen 1878 kum in Italy gam pan Edoardo Perroncito a ki ci pa in hong pholak khia hi. Tu ni ciang flu nat na leitung bup na sia tak in ki zel in sih na leh nat na a pian sak (pandemic )3 vei pha khin ta hi.
1. Spanish flu (1918)- H1N1 virus hang hi in, mi million 50 val bang si ding in ki um mawh hi. World War I sang in mi tam si sak zaw hi. ( tu ni dong hih H1N1 virus mi hing te lak ah ki zel lai hi).
2. Asian flu (1957)- H2N2 virus hang hi in, mi million 2 bang si ding in ki um mawh hi. Hih H2N2 virus pen kum 11 sung mihing te tung ah nat na apian sak khit cing in, hong mang thang hi.
3. Hong Kong flu (1968)- H3N2 virus hang hi.mi million 1 bang in sih lawh ding in ki um mawh hi.Tu ni dong hih H3N2 pen mihing te sung ah om thei lai hi.
Bang hang in Flu lau huai?
Ei mihing te sung ah kum sim in ih tuah den flu pen H1N1 leh H3H2 te hang hi pi pen hi.Hih virus nam 2 te pen mihing te sung ah a ki zelh zawh sawt ta a hih man in, ih pumpi in tua nat na do na (immunity) ih nei khin tek hi.
Virus thak a tam zaw te in ak leh vass tuam tuam a ding khuah mah mah in, mi hing ta ding in nat na piang sak zo lo hi. Tu lai tak in mipil te patauh mah mah na a hang in, ei mi hing te sung ah ih tuah khak ngei nai loh, a khuah mah mah leh mi hing leh mihing a ki lawh baih mah mah virus nam thak (highly pathogenic) khat hong pian khiat khak ding cih thu a hi hi.
Hih bang in ki lawh baih mah mah ( rapid human to human transmission) leh a gu khauh mah mah virus thak khat hong piang zen zen leh kua mah ih nat na do na tha (immunity) nei nai lo a hih man in a thuak kha mi a tam zaw in sih lawh ding in ki um hi. Virus nat na a hih man in, nat na do na za tui (vaccine/Kar- kuae-say) bawl zawh nang a tawm pen kha 6 bang sawt ding ci uh hi. A poi na khat ah Virus thak hong pian ma teng in vaccine ki bawl khol thei lo se hi.
Tua a hih man in, Virus thak hong pian leh vaccine ki bawl zawh ma sung teng pen mihing te a ding bang mah zatui nek ding om lo ding hi. Virus a that za tui (anti viral) a om hang in mi kim a ding ki ngah zolo ding hi. A diak in gam khang to nai lo a om, gam mi ta ding in lam et na tawm diak cih ding hi.
A ma sa pen flu pandemic hong pian lai(1918) in gam khat leh gam khat ki kawm nang in Tenbaw(Ship) ki zan lai hi. Tua hun lain a ngawn in, hih flu natna lei tung bup kha 2 sung in ki zel zo ci uh hi. Lei lu leh lei taw ni khat thu in ki kawm theih na tu hun in, virus thak hong piang leh ki lawh nang hong man lang mah mah lai ding hi.
Gam lian tampi te in tua hun hong tun khak leh ki gin kholh nang ci in "Emergency preparedness plan" nei kim uh in, a gam mi khem peuh a ding in za tui(anti viral) a ki cing in a neih ban uh ah, vaccine a man lang pen in bawl zawh nang zong ki gin sa in om uh hi. Tua virus thak in hong do sung teng a , a si te kaih khop ding dan, a nung talai ta ding bang cih pan pih ding cih bang ciang dong in ki kup kholh sa in nei khin phit phet uh hi.
Bang ciang Flu Virus thak hong piang ding?
Tu ni dong kua mah in a hun ding gen khol thei lo uh hi. A hih hang tu nai a hong piang thak Bird flu leh Swine flu te I et ciang a lau huai virus thak hong pian ang hong nai sem sem cih pen ki mu thei hi.
Mihing leh mihing ki lawh thei flu virus hong koi ci piang?
Mihing ta ding in a lau huai lo Bird flu pan, mihing khat leh khat a ki lawh thei a lau huai mah mah flu virus thak nam 2 in hong piang thei hi.
1. Flu Pandemic masa pen (1918) Bird flu virus pan in dam dam in hong ki khel in (progressive adaptation, mutation), a tawp na ciang mihing leh mihing ki lawh thei , a gu khauh mah mah flu virus hong suak hi ci in um uh hi.
2. A bei sa pandemic 2 na leh 3 na (1957&1968) te pen mihing te tung hong tun theih nang bird/ak sung a om flu virus in Vokpi pumpi sung ah hong ki puah pha in(reassortment) in, tua hong piang thak virus in mihing leh mihing a ki lawh baih thei virus thak hong suak sak hi ci in ki um hi.
A lau huai pandemic flu virus hong pian nang bang teng ki sam?
Mihing ta ding a lau huai flu virus hong suah theih nang thu 3 ki sam hi.
1. Flu virus in a gu khuah mah mah ding ki sam (highly pathogenic)
2. Tua flu virus pen ki lawh baih mah mah ding (ability to transmit rapidly)
3. Mihing leh mihing ki lawh zo ding (ability to transmit human to human)
Tu lai tak a hong lang flu virus te in number 1 leh 2 te cin zo ta hi. A thum na in hong cin ding bek in a ki sam lai suak hi.

Inn lam a, a ki ne ak puul leh vok puul te a lau huai mah mah nat na hi.Ak leh vok te a puulh nang a hang tampi om hi.
Gtn: Vok- Swine fever(Hog cholera virus), Ak- Newcastle disease(ND virus), Avian influenza (AI virus), Bawng, Lawi leh Sial- Foot and Mouth Disease (FMD virus), Anthrax (bacteria) cih bang lungno te hang in puul nat na hong piang hi.
A hih hang tua nat na lungno te in ak leh vok tung pan mihing pumpi sung ah teng in nat na hong piang sak zo/pah lo ahih man in bang mah a ki ci lo a hi hi.
Tu hun ciang natna lungno te hong khuah sem sem in ganhing pan mihing tung ki lawh baih mah mah ta hi. A hih hang tu ni ciang, a tang pi in mihing leh mihing a ki lawh nang baih nailo a hih man in a ham pha lai i suak hi..

Regards,

Zom lai zel ni.
Thangboi

Kennedy Space Center ah - 3:

Launch Status Center ah kigelh mah bangin tuni (March 15, 2009, Discovery STS-119) zawh cianga kilawnto ding pen Atlantis STS-125 hi a, May 11, 2009 cianga nawngkaina a om kei leh dingkhia thei dingin asungah a tuang ding astronaut te Johnson Space Center, Houston, Texas ah limtakin a kisin saan laitak uh hi. Tuni in a lottohna ding khuampi 'launch pad' khawng a bawl saan laitak uh hi a, lamgei ah kitung viatvuat in, Bus tung pan kigalmuh thei hi. Atlantis STS-125 in vantungah durbin kikoih vantung aksite etna Hubble Space Telescope tungah ni 11 sungin a kisam van nam nih va bulh ding uh a, a siate puahpha ding uh hi. [STS = Space Transportation System cihna hi].

KSC hawh na sawm leh May 11, 2009 ni sawm inla, Atlantis STS-125 a kilottoh zong etsawm teitei ve maw.

Astronaut Memorial kici mun ka en leuleu uh a, suangpek lianpi tungah vantungkahmi (astronaut) hong nusia sate, a tamzaw a tuahsia a si te min kigelh in a gei ah US National Flag lianpi khat leh NASA flag kikhai a, zahtakna lianpi tawh a pai peuhmah in en uh hi. Daihawh tawh kibang hi.

Tua pan khangno leh sangnaupang peuhmah in a lunglutpen ahi IMAX Theaters sungah ka lut uh hi. Hih mun pen Movie Hall, Cinema Hall tawh kibang hi. Milim hong lak uh hipen mai. Tuni International Space Station (ISS) hong lak uh hi. Tuni a kilawnto ding Discovery STS-119 pen ISS ah pai ding ahih man hi in ka um hi.

A sunglutna dingin leitung mun tuamtuam pan paikhawm mihonpi khat ka kigual zihziah uh a, a vom, a kang, a san, a lian a neu, a tom a sang, tua lak pan Zomi te mah melhoih pen hi inteh, mite in hong mu nuam diak uh, hong enen uh hiven!

'A sung luttheihta' cih aw ka zak uh ciangin a lut masa ding kituh cih bang om sese lo in a kizom in ka lut deudeu uh a, kongkhak gei a mitlimlang san (red sunglass) khat ciat ka tawi uh hi. Banga zang ding? 'Made in China' hilailai. US ah 'Made in China' a kicihnaak leh a sia nam, a tolo, a hoihlo nam danin kituat hi.

Tua mitlimlang tawh ka tut hithiat laitak un meivak khempeuh sumit in, vanleng ging ding bang khat nunglam pan hong ging ciaiciai a, ISS phualpi hong lak ding uh na hitazen hi. Ka mitlimlang ka bulh a, ka et leh baangtunga milim pen hong nai phei a, kei zong tua ISS mun ah a om bangin ka mu hi. Hih banga milim ettheihna munte pen 3D Movie kici hi. Ei zong tua milim sungah a kihel bangin hong kimusak se hi. Siam mahmah uh ei. Zingsang lamin Rocket tung tuang bangin ki omzo a, tun huih tungah khualzin bangin ka om leuleu uh hi.

Launch Experience ah ka tuanna uh Rocket kinaksiin lua, kilokgawp ahih manin lawmpa Thawngpu ipsunga Cell phone zong na kisingkhia a, a kiat lam phawklo hi. Vantung kah bel baih kei mawk ei, kisiing keiii hilo maw!

'IMAX Theaters' sungah ISS sung leh a nasemte, a nasemte gamtatdan, a annek dan uh, a tui dawndan uh, a ihmut dan uh, phone kiho dan, etc a tuamtuam hong lak uh a; tuni a pai ding mi 7te a tun uh cianga a tuanna uh Space Shuttle sung pan ISS a lut dan ding uh, a nasep dan ding uh, Solar Panels a bulh uh ciang 'Space Walk' a cih uh 'huihtungah kilaam kawma nasem' a hihdan ding uh, space walk laitak a vante uh kiatsuah kha leh bangcih ding cihte hong lak uh a, ei zong amau tawh omkhawm banga kimu ihih manin a nuai hawmpi (empty space) akimuh tawh i taw zek mawk hi. Ahi zongin lauh ding omlo a, tatkhialhna khat nei le uh zong a kiasuak theilo dingin khau tawh kikhih hi. A khau tat leh zong remote control tawh tua inn sung lutkik theihdan omlai hi. Siamna sang mahmah hi.

Huih tungah bu a kilam himawk a, nasia veve mawk hi.

Tua bangin astronaut te nuntakzia khempeuh hong lak khin uh hi. A tawpna ah, a movie a bei ciangin, astronaut khat in, 'nang zong hih lai ah nasem in hong pai thei hiteh, na up ngam naak leh' (you could be here one day if you think you can)' cih tawh a sungah tuang Astronaut te in khut hong viik ngeingai uh a, mangpha ka kikhak uh hi.

Zomi aw, you could be 'there' one day if you think you can!

(zop lai ding)



Hau Za Cin
Phuitong Liim
http://www.youtube. com/watch? v=Ws4EVg1urB4