Thursday, October 1, 2009

Zomite Cultural leh Society toh kisai : Murlen

2. KIZEP NA TUAMTUAM Tanglai-in ipupa te in a zahmawh sel na dingin savun nazang in, puanzaa neilo uh a hih man in meiphual gei ah lum in na om uh hi. Tua hun lai-in lokhawh singpuak lam nasep lo in sabeng in tua sa te bek nek in na nei uh hi. Hunkhat ciangin lokhawh singpuak lamsang ah na hongsem in nektheih khaici tuamtuam ban ah pat zongciing thei ta uh hi. Tua pat te pen a kang hi a, khau in bawl in puan in hongzom uh a, a pum in hongsilh uh hi. Tua puan te a hun zui-in numei te in a khutsiam theih zahzah un hongpuah toto uh a, tu hun a I puansilh bangdan in a hoih theithei dingin ki bawl pha toto hi. Nidang Zongei na kizep dan tuamtuamte lak ah a ki thupi sak mahmah a, hih ngeina puan te pat pan in hong bawl khiat uh a hihi. Tua pat te pan in khau hong bawl theih tak uh ciangin tua khau tung pan in puan honggan uh hi. tua hun lai-in pat puan zaa dan khat bek om a, Zomi numei te khutsaim na tuamtuam hong theih toh uh ciangin a mel tuamtuam in hong gan uh hi. Zongei na puan te tawh kisai-in (1)sun a, silh nasep na puan te (2)kizep na puan te (3)tungnun na puante leh (4)zan a, silh puan te ci-in khen li ki suah thei a, khen neu khat ah pasal puan leh numei puan ci-in ki khen lai hi. A. Pasal te nasep na puante: Zomi pasalte in sial hong cin theih uha, kipan in puan ki silh pan in tualkhau ki hek tawm pat puan kang hi in, a tual dildel a ngawng pan a, khuk ciang a khuh a hihi. Tua puan pen a khut tawh a khui hi-in a pum in a ki khui a hihi. A puan kilh na pen tual khau ki khuk zangnih tawh ki khih tuah ziauziau a hihi. A kang puah hak lua a sa te in mua tui tawh niim in, vom leh kang ki gawm a hih man in puang hilhel hongsuak in nin bang kilang lo in puah nop tuam ci-in a zang zong pawl khat om hi. hih puantual silh in a kawnguh savun leh khautang hual kipeh tawh gak uh a hih man in muan huai mahmah hi a din uh ciangin a ngawng pan a khuk dong khuhsuk in a tut uh ciangin a kawngnuai siah a anglam teng a kalkawm uh ah sia khawm ziau in pheituam sungten a ten loh uh hangin a zahmawh a dawk om lo hi. hih puan pen tangval no sialcin theih a, kipan a tek a guai dong uh pasal nasep puan a hihi. B. Numei te na sep puan: Zomi numei te in nau hong cingtheih a, kipan in "mawngkhak" hongteng uh hi. hih mawngkhak ki ci pen muitung khau nget tawh ciptak in a ki khuk khau zang vive a kawnggak tawh khih in, a khuktung deuh ciang a pha a hihi. A nung amai a kawngkim vel in a dim a ki khai mawngzung tawh a ki bang sipsep a hihi. Hih mawngkhak tengin a tut uh cian gin a nung lam a, kaaiteng a mai lam ah sia khawm ziau in a dawk lo ding teng dawk lo hi. a puan ak uh pen tualkhau kigan tawm mah hi-in a kawngciang uh pha hi. a ban pum in a ngawng pum a, ki khui hi-in kawl te puan tungsilh (Taihpong) tawh ki bang dek tak hi.. tua puan ak pen a le nuai dungsdk leh a ban tawn ah a tep kai om sak in zem uh a, a puan kilh na uh pen a ang suk vai leh tak pan khau khuk ki vawh tawh ki zun khih hi. a puanmong tuak ki tuah bikbek a hih man in liangkhai a neih loh uh hangin a ang zong dawk tuan lo hi C. Pasal kizep na puan: Pasal te in i tangval ciangin lawm leh gual lak ah ki hel nuam ta i hih man in hoih leh phat ding zong i ut pen hun a hihi. Tua hun lai tak mah in kizep na hoih leh et lawm pen i deih na a om lai tak hun a hih man in " Puan laisan" pasal te in ki nei hi. hih puan laisan pen heisa paak et the a, ki gan a hihi. Hih puan a bul pi-in a kang hi a, a laizang ah asan zeza khat pai-in tua a san zeza tung leh nuai ah a dum, a eng, a naipak cih te tawh zem in et lawm mahmah hi. a mong teng zong zem in heisa pak hoih ki bang hi. hih puan laisan pen tangval ki zem na puan hi a, tua puan a silh uh ciangin zi leh ta nei thei ta,tangval ciap the na namkhat a hihi. Tua a hih man in pasal te in "puan laisan" a silh cil ding pen ngak lah buang maizum buang khat in om uh hi. papi khit ciangin zong kisilh thei veve hi. D. Puanmong zem: Hih pen tual puan zaa kang hi-in a mong dawn tuak ah a bawk litliat in a eng, a nai pak, a dum cih bangin zem in kaisak litliat hi a zung (a lai zang) ah zong maimu tang leh siallu suan tawh zem thei uh hi. hih pen puan za tangzang in aneih uh hi. tangval papi-in silh thei khawm uh hi.Numei te ki zep na puan: "Khephiau": hih pen puanzaa hi-in a bul pi a kang hi a, a vum sitset tawh kiu li nei-in zem uh a, a vom leh a kang kiu li nei-in zem a hih man in gialbilbial in " Puanggial" a ci zong om hi. nopna leh dahna ah kisilh khawm kawikawi a, a hi zongin dah na ah silh pha diak uh hi. nupi khit ciangin zong ki silh veve hi. Niksing: hih niksing pen khau vom leh khau san tawh ki gan kop in, a zung leh a mong tengah a siam tawp in tangmai tang, maimu, khiangkawi te tawh zem zilzial in vom leh san ki tuah in, zadang dawk milmial a, ki teng nungak leh nupi te in a ten khop zonik sing a hihi. Kawnggak: Hih pen tanglai zomi numei te in "Nuangtang" ki ci kep tawhki bang a kang silsel nuangtang te tualkhau khuk cip mahmah tawh khil in, kawng kim vel a, ki vial kawnggak muan huai mahmah khat a hihi. Nasem in ki vik ngawh ta leh laam in tawn in om ta leh a nik ten lai uh mawk kiat nemnum cih om lo in mi ki cian a hih na uh ki lang mahmah uh hi. Pasal te tungnung na puan: Hih pen tangciing ki ci-in a san zeza khat a hihi. A lak ah kang neu cikcik tawh ki zem hi. pasal khat in sahang man in a khim zawh leh tua sahang a khim sungin silh in, tua lo saai a om ciangin silh hi. sahang amat loh hangin zong gal hiam sa khat peuhpeuh hiam a aih leh a tangsuah nitak in silh in tangciing silh sa akgia sawn kai tot sa, muhkha sik, vaphual mul,utong mei leh tuk pak hoih nono tawh tang suak khia viauviau in phit leh dak, khuang leh zam tawh a tawn laitak in hih tangciing silh uh hi. a that a mat leh a go a lup zo te bek in silh thei a hih man in tangciing puan a silh zo pasal te pasal taktak in ki ngaih sun uh hi. la in zong hihbangin na gen uh hi. (26)A that a thang ta zawm e, a ai a thang ta zawm e. (27)A that in zu leh sa lawh e, a ai lawi bang thang ta zawm e. ci-in tangciingsilhzote tung tuan na in la na phuak uh hi. tua ciangin gal man om a, a mual suah ciangin, a aih ciangin leh gal mual a bawl uh ciangin zong silh uh hi. a that, a man, a ai a tong te a sih uh ciangin laang ki khen a, laangtungah si luang ki tu sak in, tua siluang pen tua siluang pen tangciing tawh khuh uh hi. a dam lai a, a gawh a lup, a ton a aih, a thah a mat zui-in si luang ki laam a, sa ki nawl ngekngek uh hi. a tom in gen leng tangciing pen a that amn, a ai a tong, a go a lup te bek in silh thei in pasal te tung tuangna puan thu pi mahmah khat a hihi. Numeite tungnunna puan: Khangthak zomi te in a mel zui-in puan dum i ci hi. Tanglai-in hih puandum pen nupa kop a, dam in, gal leh sa a aih khit the a tong zo lai te bek in a silh thei a hih man in i taang zopau taktak in "tongnok" ki ci a, puandum ki ci lo hi. A tong te bek ii, silh theih puan a hih man in i sanggam laizo (Falam) zomi ta bangin "conpuan" a hih kei leh "Congnak" ci uh hi. A puan mel pen adum, a naipak, tawh kigan in sumtan, siallu suan, tangmai mu tawh zeem in maimu kha uh a, a dum leh a eng tawh kilawm mahmah hi. Numei te in puandum silh uh a, pasal in tangciing a hih kei leh puan laisan hong vat zilzel tak uh ciangin gamlak vasa thangho leh liando bangin et lawm mahmah hi. Puanmong vom: hih puanmong vom pen Puanza pi a kang hi-in a mong teng mua tui tawh zem a, a ki vat papi puan a hihi. Hih puanmong vom pen lokhawh hat a, mimza tangza kum ki zom in a lak uh ciang a, taang ai-in gawh leh lup teng khit na a hi sialkop go a, a tong zo tebek in a silh theih puan mong vom a hihi. Nink vom: tual khau pen muatui tawh niim in vom sak uh a, a mong leh a zung tuak ah maimu kha in, tangmai tang tawh khiangkawi tawh zem in asan, a eng, tawh ki lawm khawm mahmah hi. Tua khit ciangin a zung khut khui ngiatngiat in a zawh the a mongtep pen hei tang hiam mahmah tawh tangtak in tan uh a, a ten uh niikvom a hihi. A khuk uh a khuh kha lo deuh in teng uh a, a nunglam pan bangin en leng zadang ngo ki mu huakhuak se hi. E. Zansilh puante: Zansilh puante numei leh pasal kikhen lua tuan lo hi. Gat tawm puanza pi,"Puanbupi" leh puan kop a hihi. Puanza pi pen zan a, silh ding a, kigan tuam ngiat hi a, unau nih leh thum in zawn theih ding a, ki gan a hihi puankop pen puanzapi mah bang a, kigan hi-in a lum ding deih na tawh cipsak lo in palh phihphiah in kigan a, a khauzang nih the kopkhat ta a, kigan a hih man in "puankop" ki ci pah hi. Puan kop pen delpah dingin leh silh ding in kizang kawikawi thei hi. "Puanbu pi" pen muitung khau tawh ciptak in kikhek patkhau to mahmah pen siam in bang in, patkap sa sinsen a tawntawn in bawl in, ciipsim pian in tua pat a bawl khit uh caingin, tua pat tawn bekbek a gat uh puanbu pi a hihi. Pat zong tampi bei-in, khau lah muitung khau sinsen a kibang a hih man in a gat zong haksa mahmah a hih man in mokhak puanbu a ken zo te ki thupi sim mahmah hi. Puanbu pi leh sialpi khat a kibil khek hun zong om ngei hi. F. Pasal lutung zep na: Pasal te a ommawk uh ciangin a sam uh tuktum uh hi. Zomi khempeuh in, tuk ki tum in, a hih hangin ciimnuai pan a, a inn tuan teng pau ki thei ham ki thei zomi te in a dek ah tum in, zomi dang falam, haka te in a luzang ah tum in, mindat, kanpalet leh matupi te in a tal ah tum uh hi. Hih in ciimnuai zomi te leh zomi dang te i ki khen tel theih na khat a hihi. Deklam a, tuktum teng i pau zong ki thei-in i dan (Culture) zong ki bang pha diak hi. A hih zongin pasal te gamsung avak uh ciangin dial khimsa in kuankhia uh hi. Dialpak(Saiha dial)leh tongkua dial ci-in nam nih nei uh hi. Tongkua dial pen a pek lam gol in a dung tongkua takpi pha ahih manin mikim in nei zo lo hi. Tongkua dial pen gamsungah zan a taam uh leh zan puan in nei-in silh pah uh a, sun in khim uh hi. Numei te samkhau: Numei te in a sam uh thum in phek uh hi. A dek ah khat, a vei lam ah khat, a tak lam ah khat cih bangin phek litlet uh hi. Tua sam phek pen "samkhau" ci-in mua tui tawh a nimuh khaukhuk zang gol simsim a dawn ah pak in bawksak lingleng hi hihsam khau pen tam man a hih loh hang in,tupna, ngimna, khatpauh a neih uh a gennop uh ciangin, "Samkhau phel liang in ka ki top uh hi" ci-in gen the na in ki zang hi samkhau phel liang a, a han ciam na uh pen han ciam tawp na hi ta a, a kuhkal na uh a lak na thu genteh na khat a hihi. 3. ZOGAM AA OM SINGKUNG, PAAK LEH SUANG TE Zogam mualsang dawn ah singkung tuamtuam, pak tuamtuam te leh suang nam tuamtuam te hang in et lawm mahmah a, Zomi te in zong tua te tung tawn in nisim i nun tak na-ah kizang den a hih man in et lawm tektek hi. Zogam ah tanglai pek pan in i pu i pa te in a min thang leh a to dingin inn lam na-ah a zat mahmah sing te leh van dang tuamtuam te in ciingsing, limsing, sesing, hualsing, teising, taksing, dolsing, gamsai, gua, bi leh suangpek te a hihi. Tua te pen zogam sung a, om te lak ah inn lam na ding in i zat mahmah te a hihi. Singkung tuamtuam te tungpan in zong paknam tuamtuam te pak kawikawi in I zogam etlawm sak mahmah hi. Tua pak te lak pan in heisa pak, luaileng pak, laidum pak, leh palpi pak nam tam pi te, i zogam singkung te tungah po zeizai kawikawi hi tua bek tham loh in ngeisok pak (A San leh a Kang ) , phuitong pak, vau pak, ngaingaw pak, phihtu pak, cih te a, ki pan pak namtuamtuam pak a hih man in zogam et lawm sak mahmah hi. Tua bek thamloh in i ten na inn kiim tengah zong pak i nei a, tanglai pek a, i pi i nu te in a thupi diak in a na ngaihsut uh Zozam pak, Lengtonghoih pak leh Ai pak cih te a hihi. Tanglai in i pu i pa te in zogam sunga, piang na te tawh inn zem na ding a hi zongin inn lam na ding a hi zongin zogam sung a, om na te bek mah na zang uh a, et lawm sak mahmah uh hi. Zogam sung a, piang suangte zong inn tung khuh na dingin na zang uh a, zogam mun tuamtuam ah suangpek lak na om kawikawi hi. Tua suangte lak pan in a min thangpen in suangsan hi a, tedim khawk (Myone) gamngai khua leh tonzang khawk (Myone) salzang khua te ah suangsan ki ngah hi. Zogam sungah nidang lai -in suangsan tawh inn ki lam a hih man in Zogam et lawm mahmah hi. Tulai tak a, Yangon khuapi a, "Pyithu hlutdaw" Innpi a tung khuh na pen Gamngai suangsan pek tawh a ki khuh a hihi. Suangvom zong zogam ah piang in inn lam na, laisuang, laisuangkung leh suangpah ding in ki zang hi. Tedim khawk (Myone) limkhaikhua leh teklui khua cih te ah ki ngah kawikawi thei hi. Tuhun ciangin mipil te in gullu mual ah zong suangman pha tampi om hi ci uh hi. Tua a hih man in zogam a, a piang na te man pha in et lawm a, zomi te in i zat siam ding ki sam mahmah hi. Zogam a et lawm sak singkung, pak leh suang te a, ki pan na te khem peuh khangthak te in i kepsiam kul ta hi. 4. ZOMI TE' NEIH KI MAWL NA TE Zomi te' ten na mualtung gam hi-in nisim nun tak na-ah ut leng ut ta kei leng, pai suk pai toh ding a kul na vive a hihi. Nisim in cidam na dingin lam a siau den pha diak te i hi a, tuabang a, khua lum na'ng leh khaw ul suah na'ng in pumpi a tangsak den minam te i hihi. Zomi te in ki mawl na tuamtuam ki nei-in pumpi tha tanghat na zangin kimawl na, ciimphawng dinga, ciim thawi na, gualnop na ding a ki mawl na, lungsim leh khuk zat a ki mawl na, khut leh khe khut me khe-me zang a ki mawl na, cih te a, ki pan pumpi tha tang lungsim leh khuk man lang a, tha hat ding ki mawl na tuamtuam tam pi i nei hi. Tua ki mawl na tuamtuam te lak ah, pawl khat a nuai a, bang a hihi. (1) Thahat ki dem na: sialki ling leh hi a, tangval te thahat ki dem na a hihi.(2) Kibuan: kibuan zia a tuamtuam a om hangin ei zomi te in i lenuai ah khut paai- a kipom tinten in, kipei tuk a, kibuan a hihi. (3) Sial khau kisut: thatang hat ki dem na hi a, khat leh khat a hi zongin, mihon in a hi zongin kisut thei hi. (4) Sukpum thaltawh: pasal te kimawl na mah hi-in mimal khat ta-a, ki dem na a hihi. Singzawl a ki khung khat tungah kahto in tuah zawh ding kidem na a hihi.(5) Zuhei suktun: mikhat in suk len in, a dangmi pa in, suklen pa liangko pan in suk-zui-in sukpai kidem na hihi.(6) Muitum: thau twh a hi zongin thal tawh a hi zongin gawsai lung tawh a hi zongin muilim ki dem na khat a hi a, gam la pi pan muitum (target) khat nei-in a muilim pen kidem na a hihi.(7) Singlam ki neih: singlam khat in khuk in, khat in tua singlam a khuk a laam kim lai, singlam mah tawh kap tuk a, muilim ki dem na nam khat a hihi.(8) Suangthai: suangthai ki neih zia tuamtuam om in a hon a, lawn in mat kik a hi zongin, khatkhat a, mat ki neih a hi zongin, a tuamtuam om hi. Khutsiam leh khut manlang kidem na nam khat a hihi. Khatmat, nihmat, thum mat, cihbangin a tuamtuam in kineih thei hi. Thaipi kici pen khutleh, Aikeng, nuaibet, bakzut,cihbangin matzia a tuamtuam in ki neih a hihi.(9) Ling: ling kineih zia a tuamtuam om in, hih in ki neih zia nam khat a hihi. Melai a kap, tanghiat (talpot) suihsiam,khepi kaa, veita, siakmit, tangai (ngalciim) khuttuah, siak leh ek, tawbet, vitpi, nungle kap, zangdeu, mitdel, dekbawi hih te a banban in ki neih toto in a zo ma sasa a zo a hihi. (10) Peklum: lei khuk sung khat ah sailung tang tuk sak ding leh, lawm te sai lung tang khak ding ki dem na hi a, khutme muilim ki dem na nam khat a hihi. (11) Ciangsat : Buhtei tawh ki bang ciangpek khat tawh a langnih a, zum ciangtang, sattuan in vat a, a tangzum sua na tawh the in, a tam ngah kidem na khat a hihi. (12) Bukteh: Na khat peuhpeuh ki liah sak in, buksiam ki dem na hi a, a zo leh a lel cih om tuan lo in, cim dong buk siam kidem na khat a hihi. (13) Sah kineih: Numei pasal ki mawl thei tuak hi. Pawl nih in ki del ngeingai-in sukkhak lawnkhak ki sawm hi. A sukkhak masak peuhpeuh a si-in ki sim in, kimawl na pan in khawl pot kul hi. A langte a kim in a lawngkhak ciang in a zo a hihi. (14) Aiba: Numei pasal kimawl theih nam mah a hihi. Pawl nih te gel a langtuak in ki lawng khak ki sawm uh a, ki lawng kha khat a om leh aiba kici-in a man zong adang khat a lawng khak na dingin han ciam hi. Tuabang in aibat ki thukthuk na tawh hun bei hun nei lo in a kimawl teng a ut tan vei ki mawl in a cimtak uh ciangin khawl uh hi. (15) Sialtal tanek ki neih: Numei pasal kimawl kim thei hi. Mi hon khat khut ki len in, a bem in ki uum liiliai- a, tua te lai zangah mikhat a hih kei leh pawl khat om sak in uum cih uh hi. Tua ki uum cih na sungah aom te in, a pua lam ah a tai khiat zawh na dingin hanciam a, kimawl na nam khat a hihi. (16) Mine mita: Numei pasal cih om tuan lo in ki mawl kim thei hi. Mikhat makai-in a nungah mi tampi tak in, liangko pan a hi zongin, kawngpan a hi zongin ki len in gual khat in kigual deudeu uh hi. A pua lam pan in mi khat in tua a ki gual tesungpan in khat peuh mah a mat khak na dingin han ciam in, a ma kai pa in a nung a, a mi te a kimat khak loh na dingin hung /dal in ki mawl nanam khat a hihi. (17) Maimit khimzing: Numei pasal kikhen lo in a ki mawl thei nam ahihi. Mi khat peuh a mit aki tuam khit ciangin, a dang tengin uum cih uh a, tua mit ki tuam pen in a uum te khat peuhpeuh suk khak sawm a, ki mawl na a hihi. A suk khakpeuhpeuh a ma mun ah lut in, a mit ki tuam sak leuleu a, ki mawl na ki zom to zel hi. (18) Sapi umtuah: Soklek ki tun lim tawh ki bangin lailam ki paih peh in ki git a, tua zui-in ki mawlna nam khat a hihi. A mel ki bang lo vaimim tang, betang, suangtang ahi zongin, tang 16 tuak tawh ki pan in, ama' aa a tuk na ding mun a om ciangin kantan na tawh ne in kawm hei hi a bei masa te a lel ahi hi. (19) Mittaw gallu suan : Hihpen pasal te kimawlna nam hi a, khak nasep a hih kei leh thuciap tehna tawh kisai kimawlna namkhat ahi hi. Kimawl' patna dingin tuallai zangah hiang li a nei sing kungmkhat kiphut hi. Tua singhiang li te in khat ciangin hiangmeng thum nei uh a, a dawn ah hiangmeng thum mah nei to sawn lai hi. Tua hih man in tua singkungin hiang a ki ci pongpong sawm leh nga nei singkung a bul mun pen " bulah" singkung a phungpi ii a dawn mun pen "kau ah" cihbang in min tuamtuam ki vawh hi. Peklum tang 15 a tawi mi khat in singkung gei pan in "sia ningmaw" ci kawm in "bul ah" a hi zongin " thum ah" a hi zongin a lawh ciangin a dang khat in et loh sa mah in "siaou" cih a hi zongin "sia" a hi zongin hoih a sak bangbang in dawng hi. Tua bangin pek lum tang 15 a vekpi-in singhiang mun 15 ah a tun kim dongin ki mawl hi. (20) Seng: A pang pawl khat om in, a lut pawl khat om hi. A pang te in a lut te a ciangtan na huang sungah a lawn khak leh a si a hihi. (21) Tawnna tek: Hih zong khuk na sep lungsim ciapteh na nam khat hi a, pasal te ki mawl zaw diak hi. Sual tungah mun 16 ciamteh in pyramid nih, khat a tungah, khat a bungbu lam in kisuai hi. A niam pen mun, a veilam panga, om tengpen "tek" ci-in minvawh a, a dang khempeuh pen "tawnna" kici hi. Mikhat pen gating 15 tawikawm in tua pyramid limgei ah a ki gingsa in om hi. A dang khat in "tek tawnna tek, tawnna tawnna tek, tawnna tawnna tek, tawnnatawnnatek tawnnatawnna tek, tawnna tek, twanna tek tek" a cih ciangin tua tawh ki tuak in gating teng a hun lap in ki koih hi. Khat vei zong khial lo in gating teng a koih theih ciangin kimawl na ki zo pan hi. (22) Ciangthai: Munpiah ciang te, tawng tantan in tan tiltel in mal za (100) bang a tawm pen ki zang hi. Tua mal zakhat teng tungin, a vekpi in tha khat thu in ki puk sak hi. Tua a ki puksak teng mal khatkhat in tawm kik in kimawl nanam khat a hihi. Tua mal khatkhat in I tawp na-ah a dang te tawh kisu kha in a tat leh "si" ki ci-in tawm thei nawn lo hi. Tua bangin a banban in in pai-in tam a ngah pen te a zo a hihi. (23) Keleng lek : Khuk ki mawl na nam hi a, pasal te mah kilim mawl pen hi. Sualtungah mun 10 bang ciam the in thum vei ki peh diudeu dan in kasuai hi.. Mikhat in mun ciap the pha zah tawh kizui-in peklum tang akhut ah koih hi.. A kam pan in " kei, keleng keleng kek, keleng keleng kek, keleng keleng kek" a cih kawm in laleng lim te et loh sa in peklum tang teng a kim in gual hi. Hih pen a baih lam mahmah ki mawl na nam khat a hihi. Hih a tung a, i gen ki mawl na teng pen zomi ngeina ki mawlna tuamtuam te a hihi. Hih ki mawlna te pen a mangthan loh na dingin zomi te mah in i kep cingh ding a hihi.. 5. ZOMI MIN LEH A KHIATNA: Atung ahKhanglui lai aa, i pu i pa.te minphuah zia leh a khiatna a nuaia bang ahi hi. (1) Ai Gal-Aih, sa-aih, Aih na a tuamtuamte(2) Al Zeel kawikawi, tuak kawikawi(3) Am Iplah, khialah cih bangte a hihi.(Am cin thang za go cihbang in (pasal lam))(4) Awi Nau awi bang a awi, lungzuan lawh, cing za awi cih bangin(numei lam)(5) Awn Lampi awn, a pai na ding hon sak, kham za awn cih bangin (pasal lam )(6) Ban Gual baan, khan gual tawh ki kim(7) Biak/bia Mai-etna, maivil na, zahtak na, kihtak na lah na, pau biak lian cih bangin (8) Ciang Ki ciang, ki khol, ki cing,ciang khaw niang cihbangin (numei lam)(9) Cin/cing A neih leh a lam ki cing, cihbang hi-in cin pen pasal min,cing pen numei min hizaw deuh hi.(10) Cingh Itna, dikna, siamna, nekngaih na(11) Dah Dahna kah na hi a,dahpa, ciin dahvung cih bangin numei pasal ah kop leh kai in ki zang thei(12) Dai Gam dai,hih nawn lo(13) Dal Kidal na, ki ma dal na, maikhak na cih bang hi.(14) Dawl A sia a pha dawl (thuak)(15) Deih Na khat peuhpeuh deih, nei nuam, ngahnuam, cih na hi a, numei pasal ah kop leh kai in ki zang thei(16) Dem Kidem na(17) Deng Zawh na, nuainen na(18) Diah Kidiah, nopna/ dahna ah ki diah(19) Dim Huahna, pilna, deihna, kidim na, beelsungah tui dim, numei min hi zaw deuh (20) Do Gal do, thuak na tuamtuam do kha, phukha(21) Don A gal pan in et, naucing, kem numei min hi zaw deuh hi.(22) Dong Thudong,banghiam cih theinuam a-dong pasal min hi zawh deuh hi.(23) El Kihuat na,ki muhdah na, (24) En/Eng En na, deih gawh na, En pen numei pasal min in kizang thei a,Eng pen pasal min in kitam zat zaw hi.(25) Gam Inn mun, logam(26) Gen Thu leh la gen, vai hawmna cih bang hi-in pasal lam ah ki zang zaw deuh hi.(27) Giak Teengden, zan giak(28) Gin Lamen, ginna, muan leh suan, cih na hi-in pasal min hizaw deuh hi.(29) Ging Ging den, (gam lum), gingta (lamen)(30) Go/gawh Gawh leh lup, tungnung na(31) Goih Naugoih na, thaman, guaihna hi a, numei min hi zaw deuh hi.(32) Hang Hangsan, meidawi lo, lua thei lo, cihna hi a, pasal min hi zaw deuh hi.(33) Hat Thahat, ngalhat na, sepna bawlna a zozo diak te(34) Hau Neih leh lam ki cing in hau, nopsa in lung hi mawh na nei lo(35) Heh Lungdam lo a hih na, mi khat peuh in heh sak(36) Hen Kolbulh khua khih, nat leh sat in hong hen, pasal min lam hi zaw deuh(37) Hil Ko, thu va ko, vagen theisak, kihil na (38) Ho Ki-it ki ngaihna, ki thu tuahna(39) Hon/Hong Hongkhia, hon khia,hongzuan, hongbeel(40) Huai U leh nau huaina, lawm lehgual huaina, thukhual na numei min hi zaw deuh (41) Huat Kilem lo ki huatna, kithu tuah theih loh na pasal min hi zawdeuh(42) Hum Saang, dim, kicing(43) It Itna, deihsak na(44) Kaang Meikaang(45) Kai Pawlkai gualkai, saliang tangseu kai pasal min hizaw deuh hi(46) Kam Kampha, duaipai, (47) Kan' A val a kan' zaw in(48) Kang Ngo ( a mai ngo)(49) Kang' Tawpta, heuta,beita(50) Kaap Galmat samat hat, pasal min hi zaw diak hi(51) Khaat Hang, kitawi,guazo pasal min hi zaw deuh(52) Khai Muan leh suan deuh, ki khai diak, kidawk diak pasal min (53) Kham Kikham a mai ah, a mai ah dal, sikman pha kham leh ngun(54) Khan Nuntak na hun, khan lai hun, numei pasal in kop leh kai in ki zang thei hi(55) Khat A dang omlo, hihbek, khat bek-pasal min(56) Lal Min thang na, kisak theih na, kithupi sakna(57) Lam Neih leh lam inn leh lo sum leh paii nei zo lam zo(58) Lang Sahang lang,sikha lang, a ma vangneih na ki thei/ ki zel(59) Langh Kilangh, ki liahlo ki thei(60) Lawh Lawhna, phawkna, ngah na ki cing(61) Leel Thugen na, ngaihsut na(62) Let' Cingval, dim let, khengval(63) Leen Kizom, kimat na, kikawm na(64) Liah Liahzo, hu zo(65) Lian Liatna, gol na, thupit na, vang liat na(66) Ling Lua na, dah na, linglawng(67) Lo Hilo, kibanglo(68) Luah Pi leh pu nuleh pa gamh luah na ngah na(69) Luai To kai, thum, beel(70) Luan Ki cin na, ki-et kivil na, thu ki piak na(71) Lun Huah na phat na ki cing (72) Lut Thum,tum, bia thoih, maivil(73) Man Tawldam na, manna, vangneih na, numei min(74) Mang Vangneih na, tawldam na, manna, pasal numei in ki zang kim thei(75) Muan/Muang Suan na, muan na, tun na, belh na(76) Mun Omna mun leh gam(77) Mung A phungpi, a mun pi, a phual pi(78) Nang Do in nang kenkan, dahna thuakna(79) Nawn Hihkik, bawlkik(80) Neek A lawm agual neek zo, gualzo(81) Nek Naih, deihna(82) Nei/Neih Neih leh lam, neihsa lam sa gen na(83) Nem Lungkim sak, lungnuam sak, hehnem thei, lungduai na(84) Neng Simmawh, zawhtawh bawl, nengcip suk(85) Ngai/Ngaih Itna ngaih na, phawkna, lungvei na(86) Ngak A sia a pha theih na dingin ngak na(87) Ngam Hihngam na, sep ngam na, bawlngam na, hangsan na(88) Ngeek Neusuah, naupanglai(89) Ngil Mangngil, phawknawn lo, thei kha nawnlo(90) Ngin Kiging, muan leh suan(91) Ngul/Ngulh Lunggulh na, phawkna, lamet na(92) Nial Deihlo, hoih salo, deihlo in pia kik(93) Nian/Niang Gilvah, lai vah in kham in lua, (94) Niang' Hi ningniang ngaih ban na,(95) Ning Zuih na lam ah ki cing(96) No Itna ngaih na, pahtawi na, nel ho na(97) Nok Kitok nok gawp, nawngkai lua, buaihuai lua(98) Nuam Lungkim, lungdam, nuamsa(99) Oih Awi, naupaai cih bang hi(100) Pam' Pam-maih sak na, ip lah na(101) Pau Pauna, hawm na, gen na, vaihawm na(102) Pha Hoihna, phatna, thupha, diksak na, pha, ban tung zo(103) Phung Phutna, liatna, bulpi(104) Phut Khuamphut, kipan kiphut(105) Pian/Piang A omlo pan in a piang kha, piankhiatna(106) Pum Cikhat sakhat bang in ki pum khat (107) San/Sang Niamlo in sang, dem hak, tuhak, na khat peuhpeuh ah san na(108) Sawm Tupna ngimna sawmna(109) Seel Im, pulak lo, liah, kem(110) Sial Lungsim sungah ngaihsut na, gelna lungsialna(111) Siam Dikna, siamna, thupha ngahna(112) Sian Pasian tawh kisai siangtho na(113) Sing Khangual batna, san zawkna, siamzawkna(114) Soi/ Son Genna, sutna, lelhna, pukna(115) Song Muang, belhna(116) Suah Suahkhia, lakhia, mualsuah zo(117) Suak Piankhia na, suahkhia na(118) Suan Muan leh suan, tha muan na, belh na(119) Suang Tunglam ah ki suangto, tungnun na min leh vangneih na(120) Sum Vangneih na(121) Sut Kihut na, ki phel na, kihot na gen na hawm na(122) Taan Ngahkha lo(123) Taang Pasal(124) Tan Tanzah, ngahzah(125) Tawi Kipah twain, ki-it na ki tawisan na(126) Teel Deihzawk, itzawk a teel(127) Tel Kitheih na ki phawk na ki tel(128) Thah/That Galmat samat(129) Than/Thang Minthan na, kicin na, vangneih na(130) Thawn/Thawng Kithawn, kizel, thuhoih thu hoih lo hang inmipi lak ah min thanna (131) Theu Hi nawn lo, tawp ta, dai, bei kuan.(132) Thiau Heh na dah na a tuam tuam ki lawi.(133) Thual/Thuam Hi kik kik, gim kik, tawl kik, beh lap kik.(134) Tual Pian na lamh ah kiat na mun, suah na mun.(135) Tuan Asim a mal sak le khang ah tuan, zin khiat hat na, tuan vai na,tung tuan na.(136) Tuang Gual tung tuan na, tung nun na, nei zaw, pil zaw, hat zaw.(137) Tul Tul khat(1,000), tam pi.(138) Tunh Gal leh sa, neih na lam tun zo.(139) Tung Tung nun na, hat zawk na, hauh zawk na.(140) Uap Ki -uap na.(141) Uk Uk zawh na, tung nun na.(142) Vaai Gen theih na, vut leh vai.(143) Vaan Thu khual na, thu vaan.(144) Vai Vai hawm na(145) Vei Gim na, tawl na, thuak na.(146) Vei Et na, muh na.(147) Vial Hi kawi kawi, tuak kawi kawi.(148) Vum/Vung Dim, ki cing, tam (nop na).(149) Vungh Vang liat na, min leh za liat na.(150) Za Amal tam cih na, ki cing, zakhat.(151) Zam Kizel-a zaam kawi kawi, mi tawh ki pawl thei kawi kawi.(152) Zel/Zeel Ki zel zo, ki hel zo.(153) Zen Lung zin na, khua zing khua vak.(154) Zo Zawl na, gawl bawl khin zo.(155) Zom Ki zom, ki zui, ki mat.(156) Zuan Lung zuan khua ngaih na, va zuan va neh.(157) Zui Asul zui, anung zui.

Na hauhna: Murlen

Lai Siangtho in bel a sia theilo, nget in a nek theihlohna vantungah na sumgumte uh na khol un ci hi. Pawlkhatte hauhna neih leh lam hi dinga, pawlkhatte hauhna siamna pilna hi dinga, pawlkhatte hauhna sum leh pai hi ding hi. A dang a tuamtuam zong hi lai. Zomi te in i hauhna koi ah i khol hiam ci nai kei ni. I hauhna bang in i zang hiam ci phot dih ni. Nang adingin na zang maw, midang adingin? Kuamah in i hauhna midang noptuamna dingin kizang masa khollo maithei hi. Ahi zongin i theihloh kal in ei ading zangkha vetlo in midang ading bekbek in kizang kha thei hi.
Gentehna in US tung Zomite bang en leng, inn leh lo nei nuamte adingin Bank te in a ba in inn hong leisak, motor car hong leisak, etc cih bang vive hi. Tua innsung ah kiteng hi. Tua moto ah kituang hi. Ahi zongin ei a taktak ahi hiam cih ngaihsun leng ahih lohna bangtan hiam om tawh kibang hi. A sum, a leiba pia khin zo kei leh kila kik dinga, dollar pek khat bekbek kisam leh zong a neih khempeuh a taan ding himawk hi.
Tua manin ngaihsun leng i neih khempeuh, i thalawh khempeuh, i sum leh pai ngah sunsun pen ei nuntakna ding leh ei nopsakna dinga zanglo in Bank te hauhna ding bekin kizang kha thei leh kilawm ka sa hi. A diak in inn gol pipi lei in, moto tam man pipi lei mawk leng bang e! Silah nungta a i nusiat, lametna mit tawh hong enen i sanggam tanau leh meltheihte in i hauhna, i dollar thahat ne kha lo in ei zong Bank summetbawlte sila kisuak thei mawk ding tawh kibang kasa hi. (Ahih hang Zomite pil lel a, muanhuai sa lel ing, kidopna ding pawlkhatah kidawm peuh leng).
Na hauhna na zi nata in hong nekpih hiam? Na hauhna na tate in pilna ngahna in a zang hiam? Na hauhna na veng na pam in a noptuampih hiam? Na hauhna na mi nasa te a noptuampih hiam? A sia theilo, nget te in a nek theihlohna mun ah khol ding cih pen bang a hi tam. Lai Siangtho in lah leitung a hoihna, a thupina khempeuh tawh maimang ding, bei ding ci lailai. Mihing khat noptuamna ding, gilkial khat gilvahna ding, cina khat cidamna ding, etc cih banga i zat sunsunte "a sia theilo, nget in a nek theihlohna mun" ah a kizangte ahi diam?
Tua hi mawk leh i hauhna sung pan bangzah tua bang mun bit, mun kip leh muanhuai ah bangzah i kholta tam? A dah khat a nuisak, a haksa khat a noptuamsak hauhna na nei kha hiam? A nuamsa sa, a maitai sa khat kiangah pahtaak nangawn ngahlo in na mawk lotlot kha hiam? Vokpi mai a suangmanpha lot a bang kha diam? Khatvei na annek, khatvei na puansilh, khatvei na khualak vakna bek zong "a sia theilo, ngette in a nek theihlohna mun" ah khol zelzel lecin na lungdamna a kibehlap tam.
Tua hi leh na hauhna a tam semsem leh na lungdam semsem dinga, tua ahih kei leh na hauh semsem leh na lungkham semsem ding hi. Zan khat lungkham mana ihmut theihloh bek zong sisan tampi kangsak ahih manin khantom sak tuam kici hiven, na hauhna in khansau hong pia diam, khantom hong pia zaw diam. Zingciang thai ciang hauh ding lunggulh lua in na hauhna "a sia theilo, ngette in a nek theihlohna mun" ah khol ding na mangngilh kha diai.
Hauhna khatpeuh na ngah simin Zogam, Zomi in maitaina, nuihna, lametna, thahatna leh kimuanngamna (confidence) a ngahna hisak den inla; Zogam, Zomi hauhna a kiamsak, gamdang Bank leh gamdang summetbawlte hauhna a behlaplap, gamdang mihaute sila suaksawm kei in. Na hauhna a zangsiam dingin Pasian in hong makaih hen.
Hau Za CinPhuitong Liim

Nasep puan :Murlen blog pan dsp

Posted by: "Hau Za Cin" suante2002@yahoo.com suante2002
Mon Sep 22, 2008 3:33 am (PDT)

Nasep puan:
Mi pawlkhatte nasep puan pen puan kisam lo hi! Pawlkhat leuleu pen puan silh lua kisa in a mel a puam nangawn kidawk lo hi. 'Nasep puan' cih pen nasepna dinga kizem dan ci leng zong kingah thei inteh. Cidamna lam a sem nurses leh medical doctors te in nasep puan kang silh uh a, siangtho mahmah in etlawm ahih manin cidam huai a, cina mite adingin cidamna lungsim guan takpi leh kilawm hi. Galkapte nasep puan leuleu pen a gial bembam khawng hi a, lauhuai in lipkhaphuai ahih manin mikimin kineh ngamlo in kikihta a, galzo diak le uh kilawm hi. Khapi tung kah dingte kizepna leuleu lah kituamcip lua kisa huih nangawn a thawllo in kibitsak a, tui sung lut ding tuisiamte kizepna leuleu buangnai tawh kituncip in tui thawllo hi leuleu hi.
Lamdang kawikawi. Sangkah laiin kum nih sung khawng 'uniform dress code' kici in 'puansilh kibang silh ding' ci uh a, tua pen ka nasep puan uh hong suak hi. Sangkah theihna ding puansilh hipah hi. Tua puan nei kei leng sangkah kiphallo pah lian himawk hi. A tunglamah puanak kang, a nuailamah pheituam vom kizang hi. Khuavot cianga silh ding puanlum pen a vom hi a, a ngawng ah a kang tawh kigialsak hi.
Vompi vun silh tawh kibang pah lian hi... he he.. Science laboratory ah nasep ding ciangin puanak kang kisilh a, khuttuam buangnai kibulh in, huihsia dik khak lohna dingin huihkhaihsiangna (gas mask) kibulh in na kisem hi. Tua bang hun laiin ka lungsimah nasep puan cih pen hong suak ngeilo hi. Lo kho dingin lokuan ciangin nasep puan kisilh a, tua pen inn ah i om cianga puansilh tawh kibanglo hi. Nasep puan pen a sia zaw deuh kisilh a, a kekzaw deuh, a deihhuailo zaw deuh, a ithuailo zaw deuh kizang sese hi.
Ahi zongin Nipini kikhop khawng ciangin i puansilh a hoihpen kisilh a, i lawm leh gual tawh kikholh ciang zong ahoih theithei kisilh in, 'i cih simsimnu' kiangah i hawh ding bang ciang i puansilh hoih bek hilo a gimnam namtui nono tawh kikap, kizut nuam lai tazen hi hang! Washington DC Hospital, President Bush te phaitam ah Sushi hual dinga ka kuan khat in a mun ka tun ciang sam tuamna (hair net) ka khuk kul, anhuante nasep puan puanak kang ka silh kul, awm leh kawngteng a nit lohna ding a khuhna (apron) ka silh kullai.... tua teng ka silh taktak ciang... "Aw! hih pen Sushi Hual 'nasep puan' himawk maw" ciin ka ngaihsun a, ka lungsim ah hih bang sem ding i hih leh hih bang nasep puan i silh kisam himawk maw ka ci hi.
Tua in thu tuamtuam hong ngaihsun sak a, "Rome khua ah na pai leh Rome mite bangin gamta in" cih pen a dik himawk mah e, nasep ut i hih leh nasep puan i silh kul himah hi ka ci hi. Makai i sep nop leh makai puan tawh kizem kul a, makai lungsim i puak kul hi. Sushi hual puan silhlo in Sushi hualna ah lut ding hong kiphalloh mah bangin makai lungsim, makai puan silhlo in makai i sep leh ki mainawtlo ding hi.
Galkap i sep nop leh galkap puan tawh kizep kul a galkap lungsim i neih kul. Sushi Hual ding ihih leh Sushi hual puan i silh kul a annek bawlsiam lungsim i puak kul, nek leh dawn i siangthosak ding hanciamna lungsim kisam...... Lo kho ding i hih leh zong lokho nasep puan leh lo kho lungsim i neih ciang bek in i khawh i tuk pungin i matut kizo pan ding hi cih hong ngaihsun sak hi. Tua ahih manin i nasep puan in i lungsim zong hei a, i lungsim a kihei bangin i nasep zong kihat tuam, kizo, kineh diak tawh kibang hi.
Sumbuk ngak khat puansilh sia nemnam tawh kizem leh van lei dingte thalawp hetlo ding ahih manin a kilawm a siangtho a kizem ding a ngeina hi. Pasian nasem Pasian thugen a siangtho penpen mun ah a ding dingte nangawn a silh a ten hong hi thilthel leh kilawm lo tawh kibang hi, tua mun pen a siangtho mun ahih manin. Tua manin a nasep tawh kituak in a kilawm, a hoih, a siangtho zong a zon tohtoh kisam hi.
Tua pen leitung dan bek hilo in Pasian dan zong hi a, Amah kiangah a pai ding peuhmah lungsim siangtho tawh a pai ding a deih Topa ahi hi. Mihing in a pua lam kizepna ki en a, Pasian in bel a sunglam kizepna na mu sitset hi. Lawm, nang tuni bang sem? Bang tawh kizem? Na ma na tun zo hiam? I sepna ciat ah gualzo matut dingin Topa in hong thahatsak tek hen. Hau Za CinPhuitong Liim

Stereotype bang ci zat???: Murlen

Posted by: "Hau Za Cin" suante2002@yahoo.com suante2002
Sun Sep 21, 2008 4:32 pm (PDT)
Dear DK Khup,
Hong kamsiam dakdak lua na hih manin i gilpi in gawi manlo in a nuai lamah tolh suak pahpah hi. Zomi sang Ngapikte gualzo sak zaw lai pian teh, nang stereotype ah Zomite guallel pian, he he.... 'Stereotype' tawh genteh ding ihih leh statistic hoih taka i kaihkhop a, koi lam ah awnzaw, koi lamin leekzaw, koi lamin buukzaw cih i tawikhai masak kul ding hi (in fairness). US te bek hilo Zomi te in zong i theihnop thu pen i ngahna dingin akpi tuilai nangawn i nu i pa theihloh-a kiphamkhia in siate kipuak ngam hi. Tua hi a, US te in a theihnop uh Kawlgam thu hong dot uh, hong bil dawh sak uh pen a lamdangin ka tuat kei hi.
Amau stereotype hi kik lel hi. Tua gam a pibawlna tuam hi tuanlo ding hi. A theihnop khatpeuh uh tua cih tek ding uh hi. Zomi na guallelhsak pian a Kawlte na gualzawhsak pian zong stereotype khat hilel a, Zomi bek gualzawhsak tawh a kilamdanna om kasa kei hi. Zomi hoih lohna neucik khat nangawn hong kigensiat sak ciang i hehtheih kei a, i hehnop kei leh i Zomi muhdan, i minam itdan a tuam khat hi a, tua zong stereotype khat hi kik lel hi. Zomi hoihna bekbek a gengen a, a hoihlohna lianpipi nangawn a kitheihmawh bawl, tua zong stereotype khat hi kik lel hi.
"Stereotype" cih pen thupi masa ka sa kei a, nang stereotype koilam ah hoi-zaw hiam cih thupi kasa zaw hi. Zomi lamah maw, a langkhat lam ah. "Stereotype" leltak pen leitung minam khempeuh in a neih hi a, a metbawl om a, amau minam daisakna in a zang zong om kha ding hi. Gentehna: Aizawl khua kiangah Sihphir khua kici om a Bisikut (lusei, golkhadi: khamtung Zomi, squash: Shillong Zomi) tamlua ahih manin "Bang meh" kici nawnlo a, "Bangci huan?" or "Huankhangnu aw, nang bangci huan?" kici zaw uh ciin ciamnuih kigen hi (a taktak zong hi khollo thei). Tua dan in stereotype pen mi khempeuh neih hi a, "Nang bang ci zat?" cih hizaw hi. Na minam ading zang maw, na minam lehngat in zang maw?
Khamtunga suak Zomite teilo sa na hih leh Zomi uliante kiangah, "koi ah piang na hiam, khamtung pan maw kawlgam pan maw?" ciin na dong ziau lecin a pianna uh hong gen in ka um hi. "Gun khawm khen ah khua omlai..." cih pen zanggam ah khangkhia Zomite'n Zogam ah suak Zomite teilo a sakna uh ciamnuihna hilo a, Zomi te'n khamtung Zogam khenga khual a zinkhiatma uh thu hizaw dingin um ing. ".... bale kipei...." na cih pen Zomi te Ngapikpau siamloh na neubawlna stereotype hi a, Zomi maizumsakna dinga zatloh dinga hoih, Zomi zak a gengen loh dinga hoih te pawl hi.
Bang ci zat? cih ah hong tungkik e, sorry! Zomi a mangthangcip dinga hong bawlte pimuh dinglam thupi bawllo zaw in, Zomi khempeuh a thakhauhsak ding, moral boost theithei dingin a hoihna om sunsun phat, pahtawi, hanciampih in i kikuppih ding thupipen sa ing. Nang na stereotype bangci zat? A mainawt maw a lehngat? [Pu Vum Son tanu Bianca Son in "For the Zo" a cih bangin kei ngaihsutna zong Zo mahmah a, hibang khawng hi nimnem hi. A zaknop diam thei kaang ei.]
Hau Za CinPhuitong Liim

Manipur numei 5 te Imphal puaktung hiding

Posted by: "Gin Khan Nang" http://in.mc1120.mail.yahoo.com/mc/compose?to=nanggk@yahoo.com&Subject=nanggk
Fri Oct 10, 2008 6:06 pm (PDT)
(Manipur Express Oct.10 a thu suak hong kikhah sawn hi.)

Zuak a om Manipur numei 5 te Imphal puaktung hidingNew Delhi, Oct 9: Malaysia khawpi Kuala Lumpur a Indian High Commission thusuak in tuni a agendan in, Malaysia khawpi sung a zudawnna leh kipolhlimna tuamtuam a zuak leh pi a om Manipur singtangmi numei 5 te Imphal tut hiding in gen uhi. Indian High Commission thusuak dan in North East India apan numei 5 te tungtang hun bangtanhiam ngaihtuah ahihnung in human traffickers te lak a om kha uh ahihdan muhsuah hi a, huailaitak in khum bichilh a a om na mun ua pan amaute hong suakta thei uh chi uhi.
High Commission thusuak dan in, numei 5 te zingchiang (Oct 10) in Malaysia khawpi Kuala Lumpur apan Chennai zuan in puak hiding ua, Kiginni (Oct 11) chiang in Manipur capital Imphal tunpih hiding chi uhi. North East Support Centre & Helpline a Spokesperson Madhu Chandra in tuni a thusuah abawlna ah, New Delhi a om Malaysian High Commission tawh kithuzakna pailel ahihdan gen in, amau India malsuah bial a numei-te ading in pilvan nang tam mahmah a, human traffickers diakdiak ah pilvang mahmah ding in hon theisak uh chi hi. Manipur numei 5 te ahihleh, Malaysia a zuzuakna leh kipolhlimna (pubs) ah koih in om uhi.
Amaute Manipur apan Singapore puaktung ahihnung un kha 3 sung Singapore ah a pikhe te¢n sepna leng pelou in om sak maimai ua, tuazawh in Malaysia capital Kuala Lumpur ah tonpih in night club ah koih uh chi uhi. Zuzuakna leh nungak-tangval thanghuaitak a kipolhna mun night club ah kha khat vel a om nung un, amau leng bangchi chi hiam in taikhe thei ua, Kuala Lumpur a om Pastor David kichi kiang ah tailut kha in huchi¢n Indian High Commission, Kuala Lumpur kiang ah thil omdan tut in om u, huai apan mipi theihding in a tanchin uh taklat in hong om hi¢n gen uhi.
Indian High Commission in leng Kuala Lumpur a om Pastor David kintak a thuzak ngal in numei te dinmun leh amaban ding uh Manipur a organization tuamtuam tawh kithuzak in nasep pat hong hingal chi¢n thusuak in gen hi. NE Support Centre in tuni in North-East state a Government om teng kiang ah ngetna nei in, Singapore pansan a om Abel & Joe Networking Pvt Ltd (www. abelnjoe.com) leh a kizoppih uh NE region a branch om teng te cheet dan bengvak ding in ngen ua, tuaban ah South Asian country te leng pilvang mahmah ding in ngen uhi.
Abel and Joe Networking Pvt Ltd, te¢n tuni tan in NE apan numei 150 vel Singapore, Malaysia leh mun tuamtuam ah pikheta uh hi¢n gen ua, Nepal, Bangladesh leh Burma ah mi hausa te ompih ding chi¢n numei naupang zongsan lel uh hi¢n North East Support Centre in gen hi.
dsp

Sim pak lel in.....:Murlen

Section 1
Pau Naak leh A khiat Na/ Talk Nose and where it falls
Ak ta mang kuan ki tu tu.
Chicken want lost nearer fight fight fight.
Ak tui sung aa a vom ding leh a kang ding ki thei lo.
Egg inside may black or white who never know?
A si ma sa puan tuam tang. Die first clothes specially received.
Bui pi lei kei in zong khua ngai.
Hedgehog big one earth bites also village listen.
Ciim nuai aa sa ki baak, Geltui ah ki thuk.
At Ciim nuai meat hand feed, in Geltui revenge back.
Gip zong leh khuai zong ki tuak.
Honey wax finder and bee finder face to face. Inn gua hah lo gam gua hah.
House bamboo never clean, but forest bamboo ever clean.
Lei leh ha zong ki pet.
Tongue and teeth also bite sometime.
Mei ma lo ah tho tu lo.
Scar no have fly never sits down.
Nu leh Pa thu mang a nah lawh peek.
Mother and father obedience his/her pick leave very flat.
Pa that to khom guan.
Father killer throne provide.
Sial vom leh sial vom ki ngai.
Buffalo black and buffalo black coming love.
Sa khi a pi san, a no san.
Deer big one red, small one also red.
Zing guah zu leh maak thak si.
Morning rain falls vs new son-in-law dies.

Section 2:
Bonus La kam leh a khiat na/ Song speak and where it falls.
Vang ki ngai aa, lawi bang thang sa.
Indirectly become love then, like ox famous already.
Tun sung khat pan piang hi ngei ngei hang ee.
One mother inside, from that we really really being become.
Miim bang ka pian cil in, zu bang ka mom lai.
So small I being born frist time, while I young like wine.
Sin thu lel khawm ve ni ee.
Liver inside have matters, want discuss together.
Tong ciam pel lo ding.
Sound promise avoid never ever.
Sen leh kik thei leng maw.
Young again one more can or not.
Hai bang kong ngak sa.
Mango same same I wait already.
--------------

- Nang hong pai bilbel maw?
- Nang hong pai buang maw?
- Nang hong pai teei maw?
- Nang hong pai saam maw?
- Nang hong pai lei maw?
- Nang hong pai tanghial maw?
- Nang hong pai tazen maw?

Saturday, August 22, 2009

Annek tui dawn kidop huai:Murlen

Antui themcik dawn masa inla, antak nesuk pan in. Tua hi leh gilpi kiging kholsak hi. Hinzuu dawn maaksak ding hoih hi. Gilpi sung, tui omteng sit khia masa in, gilpi in, an gawi thei pan hi. Tua man in, anneek ciang tui tampi dawn ding hoihlo hi. Anneek ciang, tuivot, an vot ineek idawn ciang, tuateng, gilpi sung ah a lumphot masiah- ahih kei leh tuiteng a ki sitkhiat masiah, gilpi in an gawi kipan lo hi. Gilpi angawi icih ciang in, gaaksak zel, kolsak zel in a gawi ahihi. Ni tampi, anne lo in, agil khial mahmah khat pen, an ipiak ciang thakhak thu in, tampi nesak pah lehangh agilpi in thuakzo lo hi. Tui themcik pia phot in, an themcik neeksak a, kisin sak photding kul hi. Tua cih kei leeng, gilpisung an om loh sawt ahihman in, sihlawh thei hi.Dangkeu lua, sehnel gam khawng aa sawtvei pi, tuidawn khalo khat- amuuk akam khawng a keucipsa khat- tui omna atun ciang in, tui tampi thakhat thu in dawnsuk gawp pah leh sihlawh theizaw hi. Amai, amuuk khawng tuitawh nul phot, tui them cikcik ciam phot leh hoihzaw hi. Zasan thahlua leh Masala te pen, i gilpi in zo lo hi. Tua mah bang in, a siangtho lua khollo aa, a kibawl, sakeu, be ihk, ngasa kimuatsak phot te igilpi cidamna ding in hoih penpen khol lo thei hi. Ahang pen, gilpi aa ding ahoihlo bateria te kihel thei. Gilpi in limtak gawi zolo sak thei hi. Good bacteria: Gilpi an gawina ahuh, bacteria lungno hoih te tabblet (zatang) in kilei thei hi. Tua te ineekciang, gilpi angawi thahaatsak hi. Tua zatang te tampi man thei hi. Curd (Bawng nawi thuk) lak ah zongh bacteria lungno hoih te tampi om hi. Gilpi ading hoih hi. Ahihhang pen, bawngnawi khawng, nuhchin (bawng nawi thuk) khawngte ineek/idawn ciang, nai 4- nai 5 sung bang gilpi angawi khitciang, asaagyii (digest) thei pan hi.Zing an, pen i an neek te lah ah athupi pen hi kici hi. Zing an, limtak aa inekciang in, suun tawntung, limtak in na hong semsakzo hi. Mihing tampitak te'n, theinapi hang, zing an nelopi in, nasep kuan thei, sang peuh kahthei kha ding hi hang. Zing an pungman neeklo na tawh gilpi natna ngah tam mahmah hi. Zing an, Suun an, Nitaak an, ineek hun te a kibang den ding kisam hi. Tuidawn: Tuiminsa- Tuisiangtho dawn pen, zatui hoih pen khat hi kici hi. Tui lo in, kinungta thei lo hi. Tuisiangtho kei leh natna tampi hong pia thei hi. Tui Siangtho minsa dawn lehang, natna tampi damsak zel hi. 6 a.m in na thawh leh tuiminsa or tuisiangtho hai 2 dawn in. 8 a.m ciang, breakfast.. zing an ne inh. Natui dawn leh na zing an neek nai 2 kihal ding kisam hi. Hidan in, pung man, hih den le in, na gilpi natna te ahi zongh in, natna dang te ahizongh in, damna hong pia ding hi. Gilpi damlo te, gilpi thahaat lo te, sathau tam neeklo ding, zasan, masala nelo ding, neekkhat aa an tam nelo ding, ahih hang ne mun ding- gilsung an lo in om sak lo ding. Gilpi cidam te pen zongh, khat veivei an tanh zelding kisam hi. An nelo in, nikhat bang i om ciang in, i gilpi sung, a niin, a baal teng sawpsiang ding hun ngah sak hi. Tui bek dawn in, an itan ciang, gilpi sawpsiang sak zel hih tuak hi. Gilpi cidam sak hi. Singah nisim, pumkhat a nezo te aa ding, natna tampi daalsak hi.
Tongseel