Friday, July 6, 2012

THEIHHUAI ZOGAM TANGTHU TOM

>From: Thang Sian Kham


>To: tongsan

>Sent: Sun, January 31, 2010 1:27:36 PM

>Subject: {tongsan} Zogam Tangthu Tom

>

>
>

>ZOMI NAMTE GAM

>

>A mun:   India mal-sak leh Burma mal-khang kici, sim leh mal zuiin Himalaya mualdung pan kipanin sim lamah Bay of Bengal tuipi pha dek in, sak leh khang zuiin Kawlzang leh India zanggam kikal sung, mualtung gam teng pen Tibeto-Burman kici khamtung minam tuamtuam in luah uh hi. Tibeto-Burman hiang khat ‘Zo minam’ ten pen Imphal zanggam pana sim lam Chittagong mualtung gam kiang dong luah in, tua pen Zogam ahi hi.

>

>Zo minamte pen hih lai munah a saklam Kawlzang panin kum zalom 12-na khawng panin tung in, minam khata a kipian cila kipanin Pasian in Zotate adinga a kamciam hih gam pen a luahpih leh a neihpih namdang kuamah om loin Zotate in Zo ukgam a phuhna hi a, Zogam hong piangkhia ahi hi. A gamvengte tawh lim taka gamgi khung om ngei loin, mal lamah Manipur leh Cachar gam, sim lamah Arakan leh Chittagong mualtung gam, khang lamah Tripura gam leh sak lamah Kawl-zanggam cih ten umcih hi.

>

>Zogam pen namdang kuamah tawh kiciau loin Zo minam tuamtuamte gam ahi hi. British ten 1890 kum pana a awp-a kipanin Ciau lui tawh khenin sak lam teng pen Chin hills vawh a, khang lam teng pen Lushai hills vawh in, mal lam teng pen Churachandpur District vawh hi. Ahi zongin hih thum ten Zogam teng huam kim zolo hi. Chin hills-ah Zomi leh Lai (Pawi) namte lian pen in, Lushai hills-ah Luseite lian pen hi. Tu-in Lushai hills-ah mihing 900,000 pawl om in, Chin hills-ah mihing 500,000 khawng leh Lamka (Churachandpur) District-ah mihing 200,000 kiim om hi. Zogam sunga khawpite pen Kawlgamah - Tedim, Tonzang, Thuklai, Kawlpi, Gunkhawm, Khampat, Tamu, Homalin, Halkha, Falam, Thantlang, Matupi, Kanpelet, Paletwa leh Mindat khuate hi. Mizoramah - Aizawl, Lunglei, Saiha, Lawngtlai, Chawngte, Champhai, Kolasib, Serchhip leh Mamit khuate hi. Lamka District-ah - Lamka, Thanlon, Singngat, Parbung (Tipaimukh) leh Henglep khuate ahi hi.

>

>A zaina:Â Â Â Zogam pen sim leh mal teha a dung lam pen Equator mal lamah latitude 21.56 degree leh 24.30 degree kikala om hi a, tai (mile) 250 khawnga sau-in kituat hi. Sak leh khang teha a vai pen longitude 92.16 degree leh 94.20 degree kikal hi-in, tai (mile) 220 khawnga zai-in kituat hi. Mual leh guam tawh kidim, a kantan lampi kician om lo ahih manin mile in ahi zongin, kilometre in ahi zongin a zaina teh ding haksa mahmah hi. Lushai hills pen 21,087 sq kms in zai in, Chin hills pen 14,000 sq miles in zai in, Lamka District pen 4,570 sq. km. in zai ahi hi. Hih thum in a huam khak loh Zogam zaipi om lai hi. Zo minamte luah gam teng khempeuh zaina pen sq. km. 1,24,500 pawl hi ding hi.

>

>A leitang:   Dr. Vum Son, Geologist muhna panin, Zogam leitang pen moi mahmah lai hi. A suangte pen Mikang pau-a ‘sandstone leh slate’ nam pian vive hi in, guahtui leh hawktui in a nawt`mai theih namte hi. Leitangte zong kip lo a, guahtui lut thei in, men cim baih mahmah hi. Leitang uham dan tehna-ah Lushai hills leitang pen Corezoic Era hun kici tu-ma kum then (million) 10-15 lai khawnga piang danin kituat hi. Lushai hills sangin Chin hills leitang pen taak zawin ham zaw pek hi, kici hi. Zogam leitang leh Switzerland- a Alps mual leitang ‘flysch’ tawh kisun mahmah ahih manin pawlkhat in Zogam leitang pen ‘Zo flysch’ ci uh hi. Zogam leitang sungah ninerals tampi tak a om ding ki-um hi. Kawlzang tawh kidepna Gullu Mual-ah Chromate leh Nickel tampi omin kimu hi. Linestone leh suangphek (slate) zong tampi mah om hi, kici hi.

>

>A lim amel:Â Â Â Zogam pen a vekpi phialin mual leh guam vive tawh kidimin singkung lopa namcin in bawmin hing dildial hi. Mualsang dawnte mei in bawm dimdem zel ahih manin lunglenhuai mahmah hi. Mualsang dawnte pan ciktui phul in, mualdung leh mualdung kikalah luino luipi in luang sialsial hi. Zogamah mun zang tam loin mual leh mual kikala mun zang tawmtawm omte buh ciinna in kizang in, Zogam bupah Champhai zanglei zai pen hi. Mual leh guam kawmkalah tuili no cikcik om kawikawi in, a gol pen Ciau lui tunga 'Lih' leh Chhimtuipui- a 'Palak' li ahi hi. Mizo tual biakna-ah misi khua lampi in Lihli tawn hi, ci-in ki-um hi. Zogam bup sunga mun nuam pen Tedim uksunga om 'Len Nupa' hi in, Mizo ten 'Buannel' ci hi.

>

>Khua hun:   Zogam pen leitung bupa khawhun hoihna pen pawl ahi hi. Equator leh Tropic of Cancer totna sana om hi in, Mikang pau a ‘Sub-Tropical’ gam a cihte ahih hangin ‘Tropical Gam’ kici ziau zaw hi. Nitang leh guahtui hoih muh in, a singkung a lopate tawh kilem mahmah hi. Khua lum lua loin vot zong vot lua lo ahih manin sing leh khai ciin theih loh om lo hi. Phalbi hun sung pen November kha leh February kha kikal hi in, khawkhal hun sung pen March kha leh May kha kikal hi hi. Tuk sung sawt penin June kha panin October kha dong awh hi. A pongpi in Zogam khawhun pen Phalbi laiin 1 degree C leh 15 degree C kikal pawl hi in, khal laiin 20 degree C leh 30 degree C kikal pawl ahi hi. Guahtui hoih mahmah in, a pongpi in kum khat sungin guahtui kia zah inche 200 khawng pha hi.

>

>Mualte:   Zogam sungah mualsang tampi tak om a, a minthang diak nih pen khang tangthu panin Thangmual leh Lentang ahi hi. Zogam bupa mual sang teng pen Chin hills-ah om in, a sanna pen Khawnu Vum/Mt. Victoria (Feet 10,400) leh a nihna Tedim uksunga om Thuam Vum/Kenedy Peak (feet 9,000) ahi hi. Lushai hills-a mual sannna pen Chhimtuipui District-a om Phawngpui Vum (feet 7,100/ 2157 m.) leh a nihna Sialkaltanga om Lengteng Vum (feet 7,050) ahi hi. Lamka District-a mual sang pen Thangching Vum (1999m) ahi hi. Tua lo, mualsang minthang dangte in Chin hills-ah -Thangmual, Innbuk mual, Lunmual, Bawipa mual, Awtaraw mual, Lentang, Takmual, Suangvum mual leh Khumvum mual ahi hi. Lushai hills-ah - Surtlang, Lurhtlang, Zopui Tlang, Sialkaltang, Sakawrhmuituaitlang , Reiek Tlang leh Dahpa mual ahi hi. Lamka District-ah – Lentang, Hiangkot Tang, Lungthul Tang, Kaihlam Tang leh Vangai Tangte ahi hi.

>

>Luite:Â Â Â Zogam mualkuam teng lui tawh kidim in, Gun lui minthang pen hi. Meitei Gun a ci zong om hi. Gun lui pen Manipur gam pan kipanin Tedim uksung tengah sim lam manawhin luang in, Pawite gam panin sak lam nanawhin Mitta luipi tawh kimat in, tua panin Tuikang gun (Chindwin) sungah lut hi. Lui minthangte pen Chin hills ah - Gun, Kaladan, Bawinu, Ciau, Sialtang, Mitta leh Lemro-te ahi hi. Lushai hills ah - Tlawng, Chhimtuipui (Koladyne), Khawthlangtuipui, Tuirial, Tuipui, Tuivai, Tuirini, Serlui, Tuichang, Mat luite minthang mahmah hi. Lamka District sungah Tuivai, Tuivel, Tuitha, Tuilak, Tuisa, Tuili, Tuizang, Tuikui, Tuilian, Ngazam lui, Tuipi, Lanva luite luang hi.

>

>Sing leh sa:Â Â Â Zogam khawhun pen hoih mahmah ahih manin singkung lopa leh nuntaakna a nei ganhing nam tuamtuam tawh kidim hi. Zogam ah taaksing, neisok kung leh gua tuamtuam tam mahmah hi. Tua lo Dol, Hiang, Tei, Mawng, Vau leh Vong singkungte zong pha mahmah hi. Paak nam tuamtuam - Neisok, Palpi, Heisa, Zozam, Tuntai, Phuitong, Lingpaak tuamtuamte a hunhunin paakin Zogam etlawmsak mahmah hi. Sahang tuamtuam, Vom, Gamsial, Ngal, Sazuk leh Zawng nam tuamtuamte teenna gam hi a, vasa nam tuamtuam - Vaphual, Tawlawk, Mu, Gamak, Vagik, Va-ak, Vaki, Simbu, Baibek, Phengphelepte tam mahmahna ahi hi.

>Hih bangin Pasian in Zogamah Zomite nuntaak nadinga kisap teng a kicingin koih ahih manin Zo minamte pen minam hampha mahmah ahi hi. Tua ahih manin hih gam pen itna leh zahtaakna tawh a kep ding Zo minamte mawhpuakna ahi hi.

>

>ZOMI NAMTE

>

>Zomite in ‘Zosuante’ i cih, Mizo ten ‘Zo hnahthlak’ a cih teng pen British kumpi in hong awp-ma in amau hong ciaptehna-ah ‘wild hill tribes’ ci-in, i gam pen ‘un-administered area’, ci uh hi. Zosuan laka nitumna lam a tung masate pen Bengali leh Assamese ten ‘Kuki’ ci-in na ciamteh uh a, hih pen Mikang lai tawh a kiciaptehna 1792 kum hi ding hi. British kumpi in 1872 kuma Mizoram lak a kipat ciangin, tua lai taka Lusei kampau tam pen a hihna tawh a gam pen ‘Lushai Hills’ vawh pah hi. Kawlgam lamah ahih leh ‘Chin’ ci-in hong ciamteh hi. Ahi zongin ‘Chin’ cih kammal pen bang cihna, koi pan hong kipan, bang huna hong piang cih pen kankhiatna taktak om nai lo hi. Lam khat panin Zo minamte Chin hong kicihna pen Kawlte hong lawhna a kikawm maw? ahih kei leh Mikang galkap ten Chin hills-a Hausa a tuak masak pen uh Pu Khaw Cin min tapsaka ‘Khaw Cin hills/ Cin hills’ a ci zong hi zaw kha thei hi. Bang teng hi ta leh, Chin pen

> tu huna Myanmar a kici gam lama om teng hong kitangsak zaw deuh in, India gam lama om teng pen Lushai ahih kei leh Kuki, cih kitangsak zaw deuh hi. Mikangte in Zo minam teng pen mi khat sa khata hong muhna tawh lom khata hong lawhnop uh ciangin ‘Chin-Kuki’ cih bang, ‘Chin-Lushai’ cih bang, ‘Chin-Lushai- Kuki’ cih bang zang uh hi. Tua ahih manin British kumpi in Zo minamte tenna teng uk nadinga 1896 kuma a bawl thukhun zong ‘Chin Hills Regulation Act’ vawh ziau hi. Hih thukhun pen Chin hills baanah Lushaite, Kukite leh Nagate teenna teng huamsak in kizang hi.

>

>Mikangte in Chin, Kuki, Lushai ci-a hong ciapteh uh hangin amau mah in, “Amau pen Chin hiam, Kuki hiam kici het lo mah uh hi ven,� hong ci kik veve uh hi. J.G Scott in a laibu, ‘Burma’ cihah, “The names Kuki and Chin are not national, and like others, the people do not accept the name given to them by the Burmese and ourselves; they do not call themselves Chins and they equally flout the name of Kuki which their Assamese and Bengali neighbours use. They call themselves Zhou or Shu, and in other parts Yo (Zo) or Lai� ci-in, Dr. G.A. Grierson leh midangte muhna mah tawh kituakin na gelh hi. Bertram S. Carey leh H.N. Tuck ten zong Zote, Thadote leh Guite thu a gelhkhopna-ah “These Zos, Thados and Guites are called by the Manipuri’s Kuki or Khongjais, who only made their acquaintance after they had migrated north, but the people call themselves by the name of Zo (Yo)� ci-in na ciamteh uh hi. Guite Innpipa Pu Go Khaw Thang zong, “Go Khaw

> Thang, who, as already related, was seized by the Manipuris in the course of the Lushai expedition of 1871-72, was the Zo Chief of Mualpi,� ci-in Zo hausa mah na ci uh hi. Mikangte in Chin, Kuki in hong ciapteh uh hangin amau mahin ei le ei pen Chin peuh, Kuki peuh i kicih loh lam hong tel mahmah uh hi. Mikangte in Chin-Lushai- Kuki hong cih hang, amau mahin ei-le-ei pen ‘Zo’ kici uh hong cih mah bangin, tu panin hih sungah ‘Zo minam’ ci-in kizang ta ding hi.

>

>Zo minamte pen minam thu kante in Mongolian mite suan… Tibeto-Burman laka mi…� hiin gen uh a, hih pen kipom kim thei tek hi leh kilawm hi. ‘Mongol’ pen minam min hi in, ‘Mongolian’ pen zepna kammal (adjective) hi a, ‘Mongolia’ cih pen a gam min genna in kizang hi. ‘Mongoloid’ cih leuleu pen ‘Mongol’ minam suan leh khak teng genna in kizang hi. Tua hi a, Zo minamte pen mel leh sa tawh kizuiin Leitung minam lompi thum om laka Mongoloid minam hiang khat hi in, kampau tawh kizuia Mongoloid minam lompi thum laka Tibeto-Burman hiang khat i hi hi.

>

>Zo minamte pen i bul i phung taktak (ethnic origin) a kikankhia nai lo ahih hangin ei pen Tibet gam tawnin Sengam pan Kawlzangah tungin, tua panin tu-a i omna tengah a kizeel hi hang, cih pen i pom thei tek hi. Pu Vum Son’ muhna-ah i minam min ‘Zo’ cih pen ‘Zo’ kici mi khat’ suante i hih man hi, ci hi. Tua i pu i pate gam pen Sengam ah ei tawh i kibatpih Tibet mite, Kawl, Naga, Meitei, Bodo, Kachin, Lahute tawh teengkhawm hi. Sengam panin Jesuh suahma pekin sim lamah kitaikhia in, Jesuh suah khit kum za khawng ciangin Chindwin gam kuam tengah kiteeng ta hi, ci hi.

>

>Kawlzang panin Zo minamte pen AD 1000 kum pawl panin nitumna lam khamtung gamah tai kipan ta dingin kituat hi. Khamtung gama a tai, pawlkhatte in Ciimnuai khua sat uh a, tuate pen tulai taka ‘Zomi’ a kici Tedim gam, Tonzang gam, Manipur gam leh Mizoram donga teeng, Ciimnuai-a piang a kici teng hi. Ciimnuai khua mun pen tulai taka Saizang khua khang ahi hi. Pawl khatte in Sunthla khua kiangah Lailun khua sat uh a, tuate pen tulai taka ‘Lai’ a kici- Falam, Haka leh Thantlang mite hi-in, Lailuna piang zong kici uh hi. Pawl khatte in Sumpui munah Bochung khua sat uh a, tuate pen Lusei suan minam tuamtuamte hi-in, tua panin tulai taka Mizoram kici-ah kizeel uh hi.

>

>A tai lote Zo minam pawlkhatte Yaw gamah thaam suak uh a, Kawlte tawh kiciau uh ahih manin Kawl bang buang, Zo bang buang kha suak uh hi. Kawlte in ‘Zo’ pen ‘Yaw’ ci-in gelh uh ahih manin ‘Yaw mi’ a suak uh hi. Zo minamte khamtung lamah a lomin a tai-ma in khamtung gamah Khumi/Khamite na tung zo uh hih tuak hi. Asho-te pen khamtung kah loin Kawlzang leh Arakan zang lam zuan uh hi. Cho-te pen bangci lal uh hiam cih kithei lo hi.

>

>Hih bangin Zo minamte pen namdangte in a tuamtuama hong ciaptehna uh hang ahi zongin, i lalna lampi zawi kibat lohna hangin ahi zongin, tu-in lom tuamtuamin kikhenin nam tampi i kisuah hi. Hih banga lom tuamtuama i omna pen nidanga minam khat hi napi damdama a kikhenkhen maw, ahih kei leh nidanga minam tuam tek kihi napi damdama a kigawmgawm maw? cih pen ngaihsuthuaipi khat suak hi. (Ref> mungta.ning. com)

>

>Posted by- Tongsan Pu

Sunday, June 24, 2012

Chin Common Language Hakha pau hong hi kha deh


From: Zam Thuam <mailto:zamthuam%40gmail.com>
Subject: [ZONET] Chin Common Language Hakha pau hong hi kha deh
To: "zomisiamsin" <mailto:zomisiamsin%40yahoogroups.com>,mailto:zomi%40yahoogroups.com
Date: Saturday, January 30, 2010, 10:12 AM



The Chin Journal Linphawnna
The Chin Journal in Zomi sungah nasia tak in khanlawhna le lamdangsakna hong khangsak hi. Hih Journal pen Lai( Hakha ) pau in a kigelh journal khat hi in lai mai ka tel khialh kei leh 24 kim pha hi. Thucin thuthang tuamtuamte kha khat khat vei ta in journal size mah tawh hong hawmkhia uh hi. Full color a kisamna mun ah zong full color mah hong zang uh hi.

Mipi Lungsimla Kampau
Mipi sungah hong tun ciangin hih lai pen a lamdang khat le a thak khat ahihna hangin mi tampi in lunglut uh hi. Issue khat ciangin Ks 500 bek ahih manin kiman lel ei ci uh hi. Zomi, Laimi, sak mi thang mi in kisimsak tangtang hi. Hakha pau thei lo te nagawn in a mau aw suah mah tawh hong sim tangtang ciang hun sawt ah lunggulhna hong neisak zo ding kampau khat hong hi thei ding hi.

Kampau ah Inntek Lungsim Nei Phadiak
Eimi te tawh tehna in a mau pau a theinuam mite tungah ei sangin lungsau tak in hilh thei zaw uh hi. Minam hangin angtang thei zaw se hi. Hi pen sangnaupang sung ah muhna hi zaw hi. Ei buai ding in kipan leng a khen ding ut uh hi. Common Langauge vai kam pau nawn lo uh hi. Laibu hoih mahmah bawl hah kat uh hi. Chin cih kammal lim pom phadiak uh hi. Chin State sungah thu le la te Chin mah tawh hong luang hi phot ahihna tawh amau hong inntek luat na in hunsau a ding ngaihsut huai hi.

Hakha Pau Hipah Ding Ka Cihna Hilo
Hunsau ah kidemna zong hong zai lai ding hi. Hih hunsau kidemna ding ah amau zong a nasia zaw tawh hong dep zawh na ding uh hanciam ding hi. En zong i dep zawhna ding kisam ding hi. Hong to ding thuthak  tampi hogn om lai ding hi. Hi hunsau kidemna adingin zolna tha ahat masa pen ding hong ding cih theih hi ta hi. Hih tona pen Zomi te in bang ci in phu ding cih kisam ding hi.

Zam Thuam
Siamsin
Dear Sia Khampek leh Sia Za Thuam,
- Nong thu khahkhiat uh leh na ki kupna te uh mailam thu a mu khol thei ZOMI-ZOKAM-ZOLAI a it a khual mi te' aa dingin manpah leh a ngaihsut takthu manpha in na ngaihsuningh.
- Zomi te sungpan' a khangkhangin POLITICS lam ih siamloh leh ih muhkholh theihloh lam 1981-1983 sung Central Institute of Political Science Yangon, ah ka kah sungin pawlkhat ka na mu khin zo hi.
- Tuabek thamlo in a hunhun in University sangnaupang sung pan zong lailamah a kiva ih om teei hangin POLITICS lamah tawh ki sai in ih lawmte nung a zui den te ih hih lam zong tulai ZOMI te khuasakzia ah kimu thei hi.
- Tua hi in ih lawm (Haka) te'n hih dingmah na mukhol uh  a hih man in LAI cih azanglo leh a deih nonlo cih hilo zawin banghun/bangmun ah zangding? cih a na muh kholh uh a hih manin hih thute hong kizom toto hong hi ta hi.
- A zenzenin Galkap kumpi te in ZOGAM(Chin State) a ding Common-language khat hong gelsak dinguh hi leh tua pen CHIN-LANGUAGE hong hi thei ding"  a hih bek thamlo in CHIN a kici te mahin  hong inn teekin Mun honglak loh a phamawh ding dinmun honghi mai ding hi.
- Hih thu te hongkoi ci pai ding hiam cih na mu khol thei maw? Kei muhna ah LAI to CHIN & CHIN to LAI tawh hong hi to dinghi.  Cih nop na ah hun khat lai 1960s hun in LAI a zat mahmahuh hang 1990s ah CHIN hong pom uh in CHIN in mun leh gam hong ngah zawh teh tua tawh hong khol lo dingin LAI ah ciah kik ding cih kei muhna hi.  Â
- Tua hi in GAMDANG ah a ki khuasa te'n I AM NOT A CHIN a cih nop uh leh bel a mau aa ding a phamawhloh danding a hih teei hang'  a cianlai ZOGAM-ZOMI te a dingin tua na ci mawk le uh tua pen ai veh ih gen nop thu....!!!
- KA gen theih zel bangin Leitung kizelhna [Globalization] hangin Gamdang a ki khuasa te pen ut ta leng ut ta kei leng Namlianpi te in ih pau leh ih ngeina te hong vailh tum mang ding in hun khat teh ZOMI or CHIN te na hi nawn lo ding cih honghimai ding ai veh.   A sawt nawnlo leitungah tangzaitak a ki zang Mangpau na ngawn a ki zat non loh hun hongtung dinghi lai.....
-Tawpna ah ka gennop in ..."A cianlai Kuama ngaihloh teng" a cih la bangdan hi sak lo in Khantohna lam a delh ZOMI te in a cianlai ZOGAM-ZOMI te aa ding ih ngaihsut khop ding kong zawnnuam hi.     Gen khialh a om leh hong maisak un.
                         ZOMI TE WHO WE ARE??????
                                             *Mualah ih  Suakkhawm Liailiai keiding maw!!
                           * One World, One Dream under God*
Deihsaknatawh,
Paubawi, Khup Lian
Philippine Christian University

Saturday, May 19, 2012

Zomi leh Meitei mite: Kawlgamah

From: Hang Khan Lian <hangkl@zomi. net>
Subject: Re: [ZONET] Dahpihna leh Zahtak piakna
To: zomi@yahoogroups. com, zomicenter@yahoogro ups.com
Date: Monday, January 18, 2010, 11:17 PM

  

Zomi ulehnau,

Na tuangdung, nadawhdan ah namdangte'n, na tanute mawlpih - awlmawh lo
Na huan sung ah nang ong kithah nading gu kicing - pha mawh sa tuanlo
Na inntual ah na suahpih sanggamte tualsialna in kinei - phamawh salo
Na innka tung na tapate' ngawng kitan - phamawh salo
Na innsung tawng ah guta buluh om - phamawh satuanlo
Na lupna tung nazi kiluppih - aphawklo kineih

Tua ahihleh nang bang. Nuntaakna neilo maw - lah hilo
Minam ki-itsak mahmah, na Zi nata itlo, naPu, naPa neihsa, lamsa itlo, keemlo, huu zolo
Ganhing inzong atate humpi kamvang pan, huu laibuang hilohiam?
Athaneu mahmah, kihuut nading muk leh cinh aneilo phengphelep in zong Simbu in abu alaak zawhloh nading huu zo laibuang hilo hiam?

Zomi ulehnau,

Ngaihsut ding thu tampi omhi. Kawlgam ah ih omhang, Kawlkumpi in ong huu lohi. Ong keemlo, ong itlo, ong en lo, atung aa ihgen pen nangbek kong cihna hilo hi.Tutak ihgam, ih minam, ih innkuan sung paizia agen kahihi.
Kawl galkapte cingam khang. Ei inntual buang ah ihgalte tualteng sak liangding maw?
ZRA tebek sep theih sa hikha ngel ding hihang. ZRA te gal hilo hi. Zomite tual gal hi.

Sep masak ziading
Kawl Kumpi, Ne Win kumpi in Taingen ah za-vom aciin sawm lai in, Kumpi ukna nei Zozum sangin, Sangnaupang te'n thunei zaw uhhi. Sangnaupangte hang aa kiphiatkik ahihi. Tutak agamtaang thei sangnaupangte bek omhi.

Tua ahihman in, Zomi Siamsin sangnaupang khempeuh in, Kumpi tung, Meiteite om lungkimlohna lak ding. Lamdung aa awngding aci hilo hi'ng.
Siamsin bup in minthuh, kumpi tung zasak. Thuneite tung ah puak ding. Ahawl khiat kik loh uh aphamawh dong phuding. 
India Kumpi tung ah zong puak ding.
A gamtat na khempeuh uh maan, video tawh leitung zum khempeuh, Embassy zum, UN zum khempeuh ah puak ding. Sangnaupang khempeuh kihello cih omlo ding. Falam, Haka, Matu, Mindat, Kanpetlet, Paletwa sang naupang khempeuh nazawn un. Ki hotheih, kithutuah , sepkhop ding kipatna zong ong hidinghi.
Siamsin sang naupang ong makai un. Minambup in tualgal in nei peuh lehang ong sungtum zolo ding uhhi. Tualgal aa ihmuh theih nailoh man aa a utut asem thei uh hiphot zaw hi.
Kawlgam sangnaupang khempeuh in atheih dingun taangko ding. Zogam ah gamdangmi, Meiteite mun kipia, ihgam ongsut, gam ong keek ahihlam gending. Ei sang thangpaai sak zaw ding.

Akisam sum leh paai, khempeuh gamdang pan inn lusii aa dong ding hihang. Milip in pia peuh lehang tampi ong phapak ding aa zatcing mahmah lel dinghi. Aveilo kuamah om lo sam dinghihang Kuamah zong kimawhsak, ki selpho tuan nawndahni. Ih vek in kikum makai ciat lel ni.
Gamdang aa om Zomite kipawlna, Biakna Pawlpi khempeuh pansan laak ciatding kiging khol ding hihang. Mi khut tawh gul matsawm loding hihang. 
Angsung vai, mindeihna tawh kalsuan sawm loding hihang. 
Hih mun ah akithutuaklo, akihotheilo nih ih kiho theih kei leh ihzuau taktak ong hita dinghi. 
Tuikhang, tuiciin tun takciang kung mui tung ah gul gilo leh zusa no zong omkhawm thei buang uhhi.

Tha leh ngal, lum leh teei akisap leh ZRA. Hih mun ah kidop mahmah ding kisam dinghi. Banghanghiam cihleh tutung aa anuntaakna apia ih sanggamte nih leh Meitei bup ong kikheksak leh ih sanggamte nih pammaih zaw laihi. Ih nuntaakna, ih sisan abeilo theithei ding hanciam ding hihang. Meitei gamnuaimi bup abei phamawhlo aa, ei khatzong ihbei loh ding thupi hi. Meidawina hilo hi. Ih nuntaakna cilbawl ding hihang. Minam tawm mahmah hihang. Mawk tat loding hihang.

Minam itna tawh anuntaakna apia ngam, khangno nih ii nuntaakna pammaih mahmahhi.
Minam it man aa sihngamna valkaan it na omnawnlo hi. Mipilte in sih ngamna sang hin ngamna thupi zaw hi ci uh aa, amau gel nuntak piakna in, sih ngam zahdong aa akipia hinngamna ahihi.
A si ngam zah aa akipia ngam aa ahing, minam-itding baihlo hi. Tuabang khanglai nih, meiteite khutlum tawh abeina hangin ihsupna apulaak phapha ihihi.
Tualgal ihcih nungsang khatguak gal hilo aa tual buppi-ii nan ding ahihlam mangngilh keini. Khat guak ong suam loding uh aa, hunkhat takteh, tualbuppi in ong suam ding uhhi.

Hang Khan Lian

2010/1/19 Thang Van Lian

  

Dear Pu Suan leh Zomi sanggamte, 

Pu Suan' thukup hi sa mahmah ing. Zogam adingin nuntakna apia sanggamte leh anasepna uh tawh kisai-in gam pua a om Zomite Kipawlna khat peuhpeuh pan dahpihna thusuah a bawl zah dingin veina taktak anei zo om nai lo hi ding hi, ci-in dah huai sa mahmah ing. 

Refugee vai tawh gam dang akipai theih cil pan kipan politics pau lam a gamdang pai teng beek in gam hong gel et kik ciat uh hen la, Kawl gam sung a om teng meidawi khin lau a toncip ahih leh zong gamdang a om Kawl galkapten a mat pak theih loh ding teng in agal pan voice nei beek leng deih huai ka sa hi. 

I gam i inntual zangah galte a tualbual sak denden khangthak Zomite i hih khak ding i tangthu ah dah huai hi. Ken bel gam pua a om Zomi teng mah hong ngawh nuam pian ing. Sum thalawh vive kihi lai a, eima nuntakna ding ciat tawh buai khop lai hi kha ding hi hang, cih zong ka phawk hi. Ahi zongin Zogam leh Zomi ading nasepna pen neih le lam kicin hun ngak ding nam pawl hi lo hi. 

Tua ahih manin gamdang a om teng in vai khat peuhpeuh hong hawm mengmeng un la, zavom zakang cing a i gam a hong tualbual Meiteite hawlkhiat dan ding thu hong kikum dih un. Gampua a om Zomi Kipawlna teng in hih thu nong vaihawm mengmeng kei uh leh inn ngak teng in gampua na tai ngeingai uh hangin "Kawl Galkap Kumpi tawh na kilamdanna uh om kilkel lo hi" hong kici ding hi. 

Kawl Galkap Kumpi zong kong zing kong khangah atate uh pilsin zo lo, cina luna in om, gilkial dangtaakin om napi awlmawh deksuai nai lo hi. Gampua tung Zomite zong Zogam Zomite hih dinmun ah om napi a thu beek nong vaihawm kei uh leh Kawl Galkap Kumpi tawh kilamdanna om het lo... cih hong hih khak ding i dah mahmah hi. 

Rev. Thang Van Lian
Tawmvei: Tahan 

2010/1/18 Tual Khan Suan

  

Zomi it laisim khempeuh,
 
ZRA leh Meitei te kikapna pan ( a taktak in ZRA in Zogam a huutna hangin, ci zaw leng a kilawm zaw dinghi) a minam leh gam a ding nuntakna a pia Zomi salpha i u nau sanggam Thang Za Muan leh Thang Min Lun te vai tawh kisai Zomi Innkuan tuamtuam te or kipawlna a tha hat i cihcih te in dahpihna/ thu suah khat peuh hong suak sak uh hiam ci'n ka ngak leh tu ciang dong (ZSYO te a sim loh) lai ka sim kha nai kei hi. Hih pen lung sim hong phawng mah si e, cih ciang tawh a mang sak ding i hi hiam?
 
A taktak in cileng, Zomi te adingin political organization ah ZRA/ZRO pen a thahat pen hi ding hi.Zong na sem pen khat hi kha ding hi.A policy uh zong Zomi a ding a hoih pen hi ding a, tu ciang dong a mau policy sanga a hoih zaw Zomi sungah kipawlna ka mu nai kei mai hi. 
 
Tu hun teh, Zomi a ding nasep ding cih ki ut tek mahmah ahih manin hih bang thu hong om ciangin statement tuamtuam khong hong om kha tam, ka cih cih hi ven, ka um mawh bang lo sa ing. A kisam khat om lai leh kilawm mai hi.
 
Ka cih tak ciangin a kum cingta a, hong nusia Zomi sungah a om ciangin zong Zomi Innkuan a kipan kipawlna pawl khat bangin dahpihna thu suah (statement) bawl uh a, laisim te'n i sim kha hi. Tua statement i bawl mite zong a thupi kei, ka cihna hilo in, a mau zong minam a ding tampi sem kha mai thei mah uh hi. Ahizongin a mau pen a nuntak hun uh kicing ta a si zong hi kha mai ding uh hi. Hih a tunga Zomi a ding a, a nuntakna a pia i sanggam nihte pen, khangno tha hat lai hi uh a, natna satna hang a si hilo in, minam a ding nasep na pan a si taktak te a hi uh hi.
 
Tua bek hilo in, a sawt nailo in Kawlpi ah biakna pawlpi thu kikupna khat pen minam nasep na thupi mahmah khat in ki mu a, (zong hi mah hi) LZI bangin lungdam pihna thupuak kikhak ka sim ngei hi. Hih bang thu a om ciangin kipawlna thupi sak ding a ci te zong kamcip in i om mawk hi.
 
Tua hi a, ka theih zawh loh thu in, miman a ding kipawlna bawl ni, na sem ni i cih te pen, bang na septe hi ding hiam? Minam nasep pen bang hi mawk hiam? Tu ciangciang Zomi sungah na kisep dan ka et teh, minam nasep pen a deihna ka tel zo kei mawk hi.

 

 Tual Khan Suan

Khuata Daipam Mi Khat Thu



Posted by: "Zingsol tanu" zingsolmdy@gmail.com

Tue Jan 19, 2010 4:25 am (PST)



Khuata Daipam Mi Khat Thu
Amah khuata khat ah a suak ahi hi. Lokho nupi khat i ta hi. Asuahna
pan adang khuano neu khat mah ah hong khang khia hi, tuatak ah kum 30
aphak dong let-tama asem hi. Tua khit ciangin, kum 3 sung, a pai
kawikawi thuhilh sia khat hong hi hi. Ahihang, laibu khat zong agelh
ngei kei hi. Zum zong anei ngei kei hi. Innkuanpih zong nei lo hi, inn
le lo zong nei lo hi. Sang zong akah ngei kei hi. Khuapi minthang te
ah zong atung kei hi. Ama suahna pan tai 200 val a paikhia ngei lo
khat ahi hi. Miten thupi mahmah acih vai tuamtuam te zong sem kha lo
hi. Amah le amah lo siah, midang te piak muan na le pahtawina tuamtuam
zong ngah ngei lo hi.
Mipi in amah hong huat mahmah hun in akum 33 bek pha pan hi. A lawm a
gual ten tai san uh hi. Agal ten man in, zuau thu tawh thusit uh hi.
Guta migi lo te nih kikal ah singlamteh tung ah kikhai in that uh hi.
Ahu abei kuan dong in, amah athat galkap ten’, leitung ah aneih
khempeuh ahi, apuan neih sunsun hok-khiat sak lai uh hi. Asih ciang in
zong, han gina ah kivui zo lo in, midang khat ii han kawm in ki vui
bawl hi.
Hun te hong bei bei in, kum 2000 hong kheng khin ta hi. Tuni, Jesu in
mihing te lungsim sung ah Topa in hong tu ta hi. Mihing te khantohna
khempeuh ii makaipi na hi ta hi. Galkap mang khempeuh te galkap te,
gal tenbaw gol pen te neih thauvui thau tang te, gamvaihawm te
thukikupna zumpi te, Tokhom tung atu ngei kumpi khempeuh te in hih
khuano, daipam mi khat adem zo, aban zo tudong om nai lo hi.

By Siambawi
(Ref: One Solitary Life by Dr. James Allen Francis)

Tuhun Satan' Panlak Zia



Posted by: "Khup" mkkhup01@yahoo.com   mkkhup01

Sat Jan 16, 2010 10:11 pm (PST)

SATAN'S MEETING: (Read even if you're busy) 

Satan called a worldwide convention of demons. 

In his opening address he said, 

"We can't keep Christians from going to church." 
"We can't keep them from reading their Bibles and knowing the truth." 
"We can't even keep them from forming an intimate relationship with their Savior." 
"Once they gain that connection with Jesus, our power over them is broken." 

"So let them go to their churches; let them have their covered dish dinners, BUT steal their time, so they don't have time to develop a relationship with Jesus Christ." 

"This is what I want you to do," said the devil: 

"Distract them from gaining hold of their Savior and maintaining that vital connection throughout their day!" 

"How shall we do this?" his demons shouted. 

"Keep them busy in the non-essentials of life and invent innumerable schemes to occupy their minds," he answered. 
"Tempt them to spend, spend, spend, and borrow, borrow, borrow." 

"Persuade the wives to go to work for long hours and the husbands to work 6-7 days each week, 10-12 hours a day, so they can afford their empty lifestyles." 
"Keep them from spending time with their children." 
"As their families fragment, soon, their homes will offer no escape from the pressures of work!" 
"Over-stimulate their minds so that they cannot hear that still, small Voice." 
"Entice them to play the radio or cassette player whenever they drive."
"To keep the TV, VCR, CDs and their PCs going constantly in their home and see to it that every store and restaurant in the world plays non-biblical music constantly." 
"This will jam their minds and break that union with Christ." 

"Fill the coffee tables with magazines and newspapers." 
"Pound their minds with the news 24 hours a day." 
"Invade their driving moments with billboards." 
"Flood their mailboxes with junk mail, mail order catalogs, sweepstakes, and every kind of newsletter and promotional offering free products, services and false hopes." 

"Keep skinny, beautiful models on the magazines and TV so their husbands will believe that outward beauty is what's important, and they'll become dissatisfied with their wives. " 
"Keep the wives too tired to love their husbands at night." 
Give them headaches too! 
"If they don't give their husbands the love they need, they will begin to look elsewhere." 
"That will fragment their families quickly!" 

"Give them Santa Claus to distract them from teaching their children the real meaning of Christmas." 
"Give them an Easter bunny so they won't talk about His resurrection and power over sin and death." 
"Even in their recreation, let them be excessive." 
"Have them return from their recreation exhausted." 

"Keep them too busy to go out in nature and reflect on God's creation.
Send them to amusement parks, sporting events, plays, concerts, and movies instead. "Keep them busy, busy, busy!" 
"And when they meet for spiritual fellowship, involve them in gossip and small talk so that they leave with troubled consciences. " 
"Crowd their lives with so many good causes they have no time to seek power from Jesus." 
"Soon they will be working in their own strength, sacrificing their health and family for the good of the cause." 
"It will work!" "It will work!" 

It was quite a plan! 

The demons went eagerly to their assignments causing Christians everywhere to get busier and more rushed, going here and there. 
Having little time for their God or their families. 
Having no time to tell others about the power of Jesus to change lives. 


I guess the question is, has the devil been successful in his schemes?

You be the judge!!!!! 

Does "BUSY" mean: 

B-eing
U-nder 
S-atan's 
Y-oke? Please pass this on, if you aren't too BUSY!

Zonet writer of the year—2009


Lungdam Kohna

Posted by: "Gin Khan Nang" nanggk@yahoo.com   nanggk

Sat Jan 16, 2010 3:25 pm (PST)



Lungdam Kohna

          Tu laitakin Lamka lamah sanggamte in Zogam adingin nuntakna pia-in dahna thu a kigen laitakin Lungdam koh ding cih pen a thu hong kilehngat peuhmah hi. Bangbang hi leh a hun hong kituak mawk ahih ciangin Zonet a sim khempeuhte tungah lungdam thu hong ko nuam ing.
          Jan. 15 nitak (Asia-ah Jan.16 hi ta) an nek khit ciangin tawl khat kimawl dingin kimawlna khan(roomah) ka pai hi. Lawmte khat zong hong pai-in Pool (ei lamah om pha kei) ka kimawl uh a, game thum ka kimawl khit uh ciangin ken lelin, ka khawl uh hi. Nitak 7 PM pawl hi ta a, Internet hongin tadensa tuamtuam en dingin ka tu hi. Tadensa tam na lut nai loin 4 na om hi. Spam-ah zong taden pawl khat om  thei ahih teh ci-in Spam ka hong leuleu a, advertisement leh Haiti gam vai mah na tamin a nuai-ah Zonet panin “Zonet official announcement for the winners of “Zonet writer of the year—2009” and  “Zonet news reporter of the year—2009” cih ka mu hi. Kei kilamen lo napi-in kua in ngah hiam cih thei nuamin ka hong hi. Ka hon ciangin ka min a masa penah na omin Reporter sungah Tg. ML Thang min ka mu hi. “Aw, Writer of the Year, 2009” hong ngahsak uh ahi ve maw ci-in ka lungsimah lungdamna hong om hi. Laite ka sim khit ciangin
Shillonga ka lawmnu Ching Za Man (maman) ka hopih a, ka balance pen minit thum bek om lai hi. “Na tho ta uh hiam?” ka cih ciangin, “Tho mah ung ei, dam zel na hia” hong ci hi. “Dam ing ei, ka balance tam kei in sawt kiho man lo ding, “Tuni Zonetah Writer of the Year hong ngahsak uh ei,” ka cih leh “Aw, a lungdam huai ve leh, lungdam hang ei” hong ci hi. “Ka balance bei ta ei, kiho zel ni ei,” ci-in ka koih hi. Tua khit ciangin ka Cell phone tawh Sia JM Paupute ka hopih leuleu a, “An na ne ta uh hia?” ka cih leh “He ne ta ung ei,” hong ci hi. “Zonet na en ta hia?” ka cih leh “En man nai het lo” hong ci hi. Tu ni “Writer of the Year” suaksak uh in, award hong ngahsak uh ei, ka cih leh “Congratulation” hong ci pah hi. “Nang zong a 4-na-ah om ciai ka cih leh "Hi maw, kei bang ei pau-in zong laigelh siam lo, English khawng mah a kitam gelh hi zaw a” hong ci hi. Tua khit ciangin ka phone-ah message hong lutin,
“Pa ong lungdampih mahmah ung ei. Vuvung, Mangte, Kimbawi and Paubawi” kici ka ngah hi. Shillonga ka tate Lia Ching Ngaih Vung (14), Lia Huai  Ngaih Mang (12), a nuno uh Lia Ching Hoih Kim (12), leh a puno uh Tg. Hang Lian Pau (14) in lungdampihna hong khak uh hi. Tua khit ciangin Tulsa khua ka tute Mangnote ka sap leh kila loin, Pa Kham Khan Khual (Pakhual) ka sap leh nasem ding a mun lut lian ekbuk sung pan hong hopih hi. “Tu ni Zonet panin ‘Writer of the Year 2009’ hong ngah sak uh hi,” ka cih leh “Eh bang e, hong genpha sin aw,” hong ci a, Kumsim a kiteel Zonet panin “Writer of the Year 2009” ngah ing ei, ka cih leh “Aw, lungdam taktak hang ei, pa Nang, Topa thupha hi ei,” ci-in amah nasem ding hi ta ahih manin tua teng bek ka kiho man uh hi.
         Hih teng khit ciangin tawlkhat website ka et khit ciang nai ka et leh nitak 10 PM na sat khin hi.  Ka lup hun mawk, “Aw tunitak nai cing baih si e,” ci-in ka lum hi. Ka lup ma-in Zonet pute kiangah lungdam kohna ka khak a, Zonetah hong khah lai ning, hih pen noteng kong khak phot hi ka ci hi. Ka lup ma-in Sia Zam Khat Kham lungdampihna zong ka simpah hi.
            Jan. 16, 2009 Zingsang nai 9 ciangin message khat hong lut kik a, Pa Thang Khen Pau tawh breakfast ka nek khop laitak uh ahi hi. Ka et leh “Congratulation! Writer of the Year: From Mangte”  kici hi. Ka tanu neu pen in lungdampihna hong khak kik ahi hi.
          Hih bangin ka innkuanpihte, ka tate leh lawm leh gual tampi in nong lungdampihna uh email ka muh ciangin tha ka ngah semsem hi. Kei lamet bat loh leh kei cin man hi loin lawmte gen bangin a gelh siam tampi in gelh lo ahih manin leh a gelh sung pan zong a kilawm zaw tampi om tase leh hih pahtawina kei tungah hong tung pen ka nuam mahmah hi. Mi adingin bangmah ahi kei zongin kei adingin “Ka sih khit ciang zong ka mualsuang ding hi lei veh e,” ci-in ka ngaihsun a, hih bang hong pankhia Zonet pute, vote hong piate, lungdampihna lai hong khakte tungah lungdam thu kong puak hi. Bek tham loin “Reporter of the Year-2009” Tg. M.L. Thang (Thangboi) zong nakpi takin ka lungdampih hi. Amah pen a hi ding mahin ka tuat a, kilawm zong ka sa hi.  Zogamnuam.com in hih laikhakte lim takin hong kepsak cih zong ka theih ciangin amau tungah ka lungdam hi. Hih kipahtawinate pen mihing ading hi loin Topa minthanna ding hi zaw hen la, Topa Thupha
note khempeuh tungah hong om zel ta hen. Amen.

Rev. G.K. Nang
Fuller Theological Seminary,
Pasadena, USA. Jan. 16, 2009.

Friday, May 18, 2012

Meitei icih te kuate hiam?


Meitei icih te kuate hiam?
Compiled and translated by Paul Thangpi, Offenbach, Germany
Meitei te India gam state (25) sunga state khat ahi Manipur State sunga minam lian
pen ahi uh hi. Meitei cih min (nomenclature) a taangmin (original name) hi in, tuhun
ciang Manipur te (Manipuris) kici uh hi.
I. Manipur Mipi (Population of Manipur)
Manipur state ah mipi 2,388,634 pha in, a gam 8,628 sq mile in zai hi. Mongolic
minam hi in Tibeto-Burmese kampau zang uh hi. Mipi (60%) Meitei hi in, (25%)
Naga hi in adang (15%) te Thadou, Paite, Hmar, Gangte, Ralte, Simte, Vaiphei, Zhou,
etc. ahi uh hi. Mipi a tamzaw in Meitei pau (Meiteilon) zang uh hi. Mi kigakna
(Density of population) 277 per sq. mile hi. Bangladesh ah Meitei mi 92,800 bang
(1982) om-in, Kawlgam ah mi 6,000 bang (1931) om uh hi. Bangladesh a Meitei
omte Kawl te‘n kum (7) sung (1819-1825) a ukna nuamsa lo a atai te ahi uh hi.
Manipur State sunga Districts (9) teng leh mipi pha zah:
District                        Area                  Population                        Headquarters
Bishnupur                   496                    208368                            Bishnupur
Churachandpur(Lamka) 4570               227905                           Churachandpur
Chandel                      3313                  118327                            Chandel
Imphal East                 709                    394876                            Porompat
Imphal West               519                    444382                            Lamphel
Senapati                     3271                  283621                            Senapati
Tamenglong                4391                  111499                           Tamenglong
Thoubal                      514                    364140                           Thoubal
Ukhrul                        4544                  140778                           Ukhrul
Source : Wikipedia: Manipur

II. Manipur Leitang (Geographical)
Manipur state in Kawlgam, Nagaland, Assam, le Mizoram te tawh kigamgi uh hi.
Kawlgam tawh 200 miles ki gamgi hi. A gam sung a tam zaw tuipi level pan 2,600 ft
bang sang in, a sang pen na mun tuipi level pan 8,500 ft in sang hi. A khuapi Imphal
hi in mi 217,275 (2001) teng hi.

III. Tangthu (History)
33 A.D. kum pan Meitei kumpi masa pen ahi Pakhangba in Meitei gam sung ukna
hong kipan in kum 120 sung uk hi. 1819 kum in Kawlten Meitei te va sim in 1825
dong kum (7) sung Kawlte ukna sung om uh hi. 1891 kum in Anglo-Manipuri gal
hong piang in Manipur gam Mikang (British) te khut sung hong tung hi. May 3, 1894
ni in Christian missionary masa pen Rev. William Pettigrew Scotland gam pan
Manipur hong tung hi. October 15, 1949 ni in Manipur, India kumpi ukna nuai ah
gamno (Territory) khat in hong om hi. January 21, 1972 ni in Manipur in Territory
pan State hong ngah hi.
Meitei te khang sung thumping te a tom in:
33 A.D. Meitei kumpi masa pen Pakhangba in uk kipan, kum 120 sung uk.
154 A.D. Khuivoi Tompok kumpi suak.
264 A.D. Taothing Mang kumpi suak.
568 A.D. Wura Konthouba kumpi suak.
821 A.D. Ayanba kumpi suak.
1074 A.D. Loiyumba kumpi hong suak in a gam sung ah minam khantohna tampi bawl.
1467 A.D. " Chaithaba " Kyaamba kumpi pa in hong mu khia.
1567 A.D. Khagemba kumpi hong suak in a masa pen Manipur sum nen (coins) hong bawl.
1661 A.D. Paikhomba kumpi suak.
1704 A.D. Charairongba kumpi pa Vaishnavism biakna hong suak in, gambup biakna in
hong zang.
1714 A.D. Garibaniwaz kumpi suak.
1736 A.D. Garibaniwaz kumpi pa in a galkap the tawh Ningthee gun kan in Meyedu
khuapi sukia.
1762  A.D. Manipur East India company tawh kigawm.
1776  A.D. Kumpi pa Bheigyachandra in Imphal ah Govindajee biak innpi lam.
1819 A.D. "Kum sagih sung thuakna " 1819 pan 1825 dong Kawl te‘n Meitei gam uk.
1825 A.D. Maharaj Gambhir Singh kumpi suak.
1834 A.D. The Kabaw zangkuam Kawlgam ap.
1890 A.D. Surchandra kumpi suak.
March 31,1881 A.D. India kumpi in Mikang (British) tawh kipawl in Manipur galdo hong kipan.
April 23, 1891 A.D. Manipur galkap te leh Mikang galkap te kidona `Khongjom gal` hong piang.
August 13,1891 A.D. Yuvraj Tikendrajit le galkap mang Thangal te Pheida Pung (tun B.T. Park) ah
Guiawkna tawh sihna ki pia.
May 3,1894 A.D. Christan missinary Mr. William Pettigraw ( Scotland ) Manipur hong tung.
1904 A.D. `Nupeelal` ( Numei te‘n Mikang te gal a do na) hong kipan ).
May 15,1907 A.D. Manipur state Darbar hong piang
August 29,1931 A.D. Jeliangrong makai Jadonang guiawkna tawh sihna kipia.

IV. Biakna (Religion)
Meitei te atam zaw in a tang (original) biakna Sanamahism zui uh hi. Pawlkhat in
Hindu biakna leh Bahai biakna a zui zong om hi. Manipur mualtung mi Naga,
Thadou, Paite, Hmar, Gangte, Ralte, Simte, Vaiphei, Zhou etc. teng atam zaw in
Christian biakna zui uh hi. Christian missionary Mr. William Pettigrew Scotland
pan May 3, 1894 kum in Manipur hong tung hi. Christian biakna azui (35%) pha hi.
Muslim zong (8%) bang om in a tamzaw Bengali te ahi uh hi.
References:
Britannica Concise Encyclopedia. Britannica Concise Encyclopedia. © 2006
Encyclopædia Britannica, Inc. All rights reserved.
Wikipedia, the free Encyclopaedia. This article is licensed under the GNU Free
Documentation License. It uses material from the Wikipedia article "Manipur".
Columbia Encyclopedia. The Columbia Electronic Encyclopedia, Sixth Edition
Copyright © 2003,
http://www.ethnologue.com/14/show_language.asp?code=MNR
http://www.manipuri.org/
The European Manipuri Association website
http://www.ema-europe.org/pages/Home.html
The North American Manipur Association
http://www.namaonline.org/